Petar Marković bio je zemunski pravnik, pisac i putopisac, slikar gradskih veduta i gradonačelnik u dva različita istorijska razdoblja. Kada danas pokušavamo da rekonstrušemo izgled grada s kraja XIX i prve polovine XX veka, deo tog Zemuna još postoji upravo zahvaljujući njegovim slikama i zapisima.
Rođen je 1869. godine u Zemunu, u uglednoj građanskoj porodici duboko povezanoj sa javnim životom grada. Njegov otac Stevan Marković bio je zemunski gradonačelnik od 1878. do 1884. godine. Porodična kuća Markovića na uglu Gospodske ulice i Magistratskog trga i danas je zaštićeni deo starog gradskog jezgra, a upravo iz te porodice potekla su dvojica izbornih gradonačelnika Zemuna.
Petar je bio jedan od prvih maturanata Zemunske gimnazije, potom je završio pravo i stekao doktorat. Ali pravnička profesija bila je samo jedan deo njegovog života. Zanimali su ga istorija, književnost, putovanja, umetnost i prošlost rodnog grada. Zemun njegovog detinjstva bio je austrougarski grad neposredno naspram Kneževine Srbije, grad koji je upravo izlazio iz dugog perioda Vojne granice. Tokom Markovićevog života stigle su železnica i električna rasveta, razvijale se fabrike i banke, podizale nove škole, menjao izgled obale, nestajali stari rubovi grada, a Zemun se sve više približavao Beogradu.
Marković je tu transformaciju beležio na dva načina — perom i četkicom.
Markovićeva istorija Zemuna iz 1896. godine
Godine 1896, sa svega dvadeset sedam godina, Petar Marković objavio je knjigu „Zemun od najstarijih vremena do danas“.
Pre njega je Ignjat Karlo Sopron objavio obimnu monografiju Zemuna na nemačkom jeziku, štampanu goticom. Branko Najhold ocenjuje Markovićevu knjigu kao prvu istoriju Zemuna napisanu na srpskohrvatskom jeziku i dugogodišnje polazište za proučavanje grada. Tu ocenu treba razlikovati od ranijih kraćih tekstova i prevoda o Zemunu.
Knjigu treba čitati kritički, naročito podatke o najstarijim istorijskim razdobljima. Najhold upozorava na njihovu nepouzdanost, uz priznanje značaja dela koje je prošlost grada približilo širem krugu čitalaca.
Marković je nastavio da objavljuje putopisne beleške iz evropskih zemalja, članke i zapise u časopisima i novinama, dok je veliki deo kasnije istorijske građe ostao u rukopisu. U njegovoj zaostavštini nalaze se tekstovi iz političke, društvene i kulturne istorije grada, rukopis „Chronica Semliniensis“, završen posle Drugog svetskog rata, kao i dve sveske sećanja na ljude i događaje iz prošlosti Zemuna koje su dospele u Zemunski muzej. Istoričari upozoravaju da datume i pojedine navode iz tih rukopisa treba proveravati, ali oni istovremeno čuvaju podatke, uspomene i gradske detalje koje drugi izvori često nisu zabeležili.
Slikar Zemuna koji je nestajao
Marković nije želeo da Zemun sačuva samo tekstom.
Od kraja XIX veka slikao je gradske ulice, stare kuće, periferiju, dunavsku obalu i pejzaže oko grada. U istoriji zemunskog slikarstva posebno se ističe upravo po dokumentarnom beleženju Zemuna koji se postepeno menjao. Stručni katalog Prodajne galerije Beograd iz 2013. deo njegovih akvarela povezuje s plenerizmom, slikanjem prizora na otvorenom. Njegova sestra Jovanka Marković, udata Strajnić, takođe se bavila slikarstvom.
Među sačuvanim i poznatim Markovićevim radovima nalaze se „Stari Zemun – Franztal“, „Zemun kod Radeckog“, „Motiv iz Zemuna“, „Zemun“, „Pogled na Beograd“, „Predeo Zemuna“ i brojni drugi prizori. Sačuvana dela pokazuju da se zemunskom motivu vraćao tokom više decenija: „Pogled na Beograd“ datuje se približno u 1920, „Zemun kod Radeckog“ oko 1925, „Stari Zemun – Franztal“ oko 1930, dok postoje zemunske vedute nastale i pred sam kraj njegovog života.
Na njima ostaju kuće, dvorišta, krovovi, drveće, periferijske ulice i dunavski prizori koji su kasnijim preuređenjem grada promenjeni ili potpuno nestali. Zato deo Markovićevog slikarstva danas možemo posmatrati i kao svojevrsni vizuelni arhiv starog Zemuna.
Gradonačelnik u dva različita Zemuna
Gradska opština Zemun navodi da je Marković bio gradonačelnik od 1907. do 1914. i od 1926. do 1930. godine. Dva razdoblja njegove uprave razdvaja Prvi svetski rat i raspad Austro-Ugarske.
Prvi put upravljao je Zemunom u poslednjim godinama Austro-Ugarske. Grad je već imao železnicu, električno osvetljenje, škole i razvijene građanske ustanove, dok su se njegovo urbano tkivo i privreda ubrzano menjali.
Sačuvana fotografija i dokumentacija beleže 7. jun 1913. godine, kada je dr Petar Marković kao gradonačelnik položio kamen temeljac za Gradsku dečačku školu u Gradskom parku. Na fotografiji Rudolfa Gatera uz njega stoje članovi školskog odbora, gradski činovnici, graditelji i radnici. Taj mali gradski događaj danas predstavlja konkretan dokument njegove javne delatnosti.
Samo nešto više od godinu dana kasnije počeo je Prvi svetski rat. Austro-Ugarska, država u kojoj je Marković rođen i u kojoj je prvi put bio gradonačelnik, nestala je 1918. godine.
U potpuno drugoj državi i potpuno drugačijim okolnostima, 1926. ponovo je došao na čelo Zemuna i ostao do 1930. godine. Zemun je tada pripadao Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno od 1929. Kraljevini Jugoslaviji. Nekadašnja međunarodna granica prema Beogradu više nije postojala, grad se snažno industrijalizovao, rastao je broj stanovnika, otvoren je veliki aerodrom, razvijala se vazduhoplovna industrija, a prostor između Zemuna i Beograda počinjao je da se posmatra kao buduća zajednička urbana celina.
Život dug koliko i velika transformacija Zemuna
Petar Marković je tokom svojih 83 godine video promene koje je teško obuhvatiti jednom biografijom.
Kada je rođen 1869, Zemun je još čuvao snažno nasleđe pograničnog grada Habzburške monarhije. Kada je umro 1952. godine, Austro-Ugarske odavno nije bilo, Zemun je bio deo Beograda, preko Save su postojali stalni mostovi, zemunski aerodrom je i dalje bio u upotrebi, a na močvarnom i ravničarskom prostoru između starog Beograda i Zemuna uveliko je nicao Novi Beograd.
Posle njegove smrti Markovićevo slikarstvo nije nestalo iz umetničkog života. Narodni muzej u Beogradu je 1978. godine priredio izložbu posvećenu Petru Markoviću, uz katalog njegovih radova, čime je i nekoliko decenija nakon smrti potvrđeno mesto ovog zemunskog slikara u istoriji umetnosti i grada. Katalog je obuhvatio veliki broj njegovih dela i reprodukcija.
Slikar, hroničar i gradski upravitelj
Markovićev značaj je u spoju različitih delatnosti. Njegove istorijske zapise treba čitati kritički, a slike posmatrati i kao svedočanstva o izgledu grada.
Kada se pogleda njegova zemunska veduta, čitaju njegovi rukopisi ili prođe kraj kuće porodice Marković uz Magistratski trg, govori se o istom čoveku iz tri različita ugla — slikaru, hroničaru i gradskom upravitelju. Sačuvao je trag grada pre nego što je taj grad promenio lice.