Neke zemunske ulice dobile su ime po pravcu kojim su vodile, druge po zanatima, kafanama ili objektima koji su se u njima nalazili. Gospodska je bila drugačija. Njeno ime vezuje se za imućne trgovačke, zanatlijske i građanske porodice koje su ovde stanovale i poslovale. Naziv Gospodska dokumentovan je još 1793. godine, a više od dva veka kasnije ulica i dalje predstavlja jedan od najprepoznatljivijih delova starog Zemuna. Danas je to kratka pešačka ulica u centru grada, između Glavne, Magistratskog i Velikog trga, ali je nekada bila mnogo više od prijatnog šetališta. Bila je mesto stanovanja, trgovine, zanata i građanskog prestiža.
Gospodska već krajem XVIII veka
Najstariji zemunski nazivi ulica nisu nastajali kao današnji. Najčešće su opisivali pravac, izgled prostora, zanimanje stanovnika ili važan objekat: Bežanijska, Dunavska, Ribarska, Oračka, Tesna, Strma, Magistratska. Gospodska je u tom sistemu posebno zanimljiva. Naziv je zabeležen 1793, dok je prvo sistematsko službeno imenovanje zemunskih ulica sprovedeno 1818. godine.
Ime se vezuje za društveni karakter ulice. Nalazila se neposredno uz Glavnu, Magistrat i najvažnije gradske trgove, u delu Zemuna u kojem su živeli i poslovali imućni trgovci, zanatlije, činovnici i ugledne porodice. Kuća ovde nije bila samo mesto stanovanja. Često je istovremeno predstavljala radnju, kancelariju, skladište i pokazatelj ekonomskog položaja vlasnika.
Velike kapije omogućavale su ulazak kola u dvorišta. Poslovni prostori bili su okrenuti prema ulici, pomoćne zgrade i magacini nalazili su se u pozadini, a porodica je živela u drugom delu kuće ili na spratu. Arhitektura je tako neposredno pratila način života zemunskog građanstva.
Kuća koja je izgorela i godinu sakrila u kamenu
Jedna od najzanimljivijih građevina nalazi se u Gospodskoj 6. Tokom austrijsko-osmanskog rata 1788. veliki požar zahvatio je centar Zemuna i uništio više kuća. Na mestu jedne od njih jevrejski trgovac Rafael Salamun Foli podigao je novu jednospratnicu.
Iznad velike kapije ugrađena je kamena ploča sa latinskim hronogramom. Natpis govori da je kuća bila pretvorena u pepeo, a zatim uz Božju pomoć i trud vlasnika ponovo podignuta. Godina obnove nije napisana uobičajenim brojevima. Određena velika slova u latinskoj rečenici imaju i vrednost rimskih brojeva, a njihov zbir daje 1792.
Kuća je kasnije prepravljana, ali je sačuvala više prvobitnih elemenata, uključujući ploču sa hronogramom. Tako je jedan požar s kraja XVIII veka ostao vidljiv na fasadi Gospodske više od dva stoleća.
Ulica u kojoj su posao i dom bili ista adresa
Današnja jasna podela između radnog i privatnog prostora u tadašnjem Zemunu često nije postojala. Trgovac je mogao da prodaje robu u prizemlju iste kuće u kojoj je porodica stanovala. Kroz veliku kapiju ulazila su zaprežna kola, roba se odnosila u dvorišne magacine, šegrti i pomoćnici radili su nekoliko koraka od prostorija u kojima se odvijao porodični život.
Gospodska je zato tokom dana morala izgledati potpuno drugačije od današnjeg pešačkog koridora. Roba je stizala i odlazila, kola su prolazila kroz kapije, trgovci razgovarali sa mušterijama i poslovnim partnerima, a činovnici i građani prolazili prema Magistratu i trgovima. Ulica nije bila samo reprezentativna. Bila je deo poslovnog mehanizma starog Zemuna.
Kuća porodice Marković
Na uglu Gospodske 14 i Magistratskog trga 11 nalazi se Kuća porodice Marković, jedna od značajnih građanskih kuća Starog jezgra Zemuna. Podignuta je krajem XVIII veka i dograđena 1801. godine. Pripada tipu građanske stambeno-poslovne kuće i oblikovana je u duhu baroka i ampira.
Kuću je prvobitno podigao grčki trgovac Dima. Kasnije ju je posedovao trgovac Miloš Urošević, a od njegovih naslednika zgradu je 1870. kupio Stevan Marković. Porodica Marković posebno je značajna za istoriju Zemuna jer su dva njena člana bila gradski čelnici. Trgovac Stevan Marković bio je gradonačelnik od 1878. do 1884, dok je njegov sin Petar Marković, pravnik, istoričar i slikar, grad vodio od 1907. do 1914. i ponovo od 1926. do 1930. godine.
Ratne 1944. kuća je oštećena, čime je narušena njena prvobitna kompozicija, ali je ostala jedan od najupečatljivijih primera građanske arhitekture na prelazu iz XVIII u XIX vek.
Od baroka do Franje Jenča
Gospodska ne čuva samo arhitekturu XVIII i ranog XIX veka. Kako je Zemun postajao bogatiji i urbanistički razvijeniji, menjale su se i njegove kuće. Pred kraj XIX i početkom XX veka fasade postaju raskošnije, poslovni prostori izraženiji, a u građevinarstvo ulaze istorizam, neorenesansa i novi dekorativni pravci.
Dobar primer je Kuća Jelene Jovanović u Gospodskoj 17, koju je 1900. godine projektovao zemunski graditelj Franja Jenč. Građevina pripada njegovom ranijem stvaralaštvu i kombinuje elemente baroka, neorenesanse i klasicističke dekoracije. Samo nekoliko koraka tako deli građansku arhitekturu s kraja XVIII veka od kuća podignutih više od sto godina kasnije.
U tome je jedna od najvećih vrednosti Gospodske. Njene fasade nisu nastale u istom trenutku. Zajedno pokazuju kako se ukus zemunskog građanstva menjao tokom čitavog jednog stoleća.
Časovničarski zanat koji je preživeo promene grada
Među retkim starim zanatima koji su opstali u Gospodskoj posebno mesto pripada časovničarstvu. Časovničarska radnja na današnjoj lokaciji postoji još od kraja XIX veka, ali ovde je važna preciznost: porodica Jović nije njen vlasnik od osnivanja.
Pre njih je radnju vodio sajdžija Miodrag Kostić, a šezdesetih godina XX veka posao je preuzeo njegov kolega Srboljub Jović. Zanatsku tradiciju nastavila je porodica Jović, pa je u Gospodskoj ostao jedan od retkih primera kontinuiteta starog gradskog zanata.
Za to vreme promenile su se države, valute, režimi, nazivi ulice i tehnologija. Džepne satove zamenili su ručni, zatim elektronski uređaji i mobilni telefoni. Časovničarski zanat ipak nije nestao.
Nekoliko septembarskih dana 1914.
Jedna od najneobičnijih epizoda u istoriji Gospodske dogodila se na početku Prvog svetskog rata. Srpska vojska ušla je u Zemun 10. septembra 1914. godine, odnosno 28. avgusta prema tadašnjem julijanskom kalendaru koji je koristila Srbija.
Promena vlasti gotovo odmah se pojavila i na uličnim tablama. Glavna je postala Ulica kralja Petra, Bežanijska Ulica generala Živkovića, a Gospodska Ulica kraljevića Đorđa. Čak je i kafana „Trpko“ preimenovana u „28. avgust“.
Nova imena trajala su svega nekoliko dana. Dana 13. septembra Zemun su posetili general Mihailo Živković i kraljević Đorđe Karađorđević, a već 14. septembra austrougarske snage ponovo su preuzele grad. Stari nazivi vraćeni su zajedno sa starom upravom.
Ta kratka epizoda bila je uvod u mnogo veće promene koje će nastupiti četiri godine kasnije.
Od Gospodske do Kralja Aleksandra i Lenjinove
Raspad Austro-Ugarske 1918. potpuno je promenio politički položaj Zemuna. Nekadašnji pogranični grad našao se u istoj državi sa Beogradom, a nova vlast počela je da menja i zemunsku uličnu nomenklaturu.
Gospodska je u jednom periodu između dva svetska rata nosila ime Kralja Aleksandra. Posle Drugog svetskog rata usledila je nova promena i ulica je decenijama bila poznata kao Lenjinova.
Stariji Zemunci dugo su je upravo tako pamtili.
Kasnije joj je vraćeno istorijsko ime Gospodska, jedno od najstarijih sačuvanih imena zemunskih ulica. Tako je, posle državnih i ideoloških promena XX veka, na uličnu tablu ponovo vraćen naziv poznat još s kraja XVIII stoleća.
Od poslovne ulice do pešačke zone
Tokom XX veka promenio se i način korišćenja Gospodske. Velike trgovačke kuće, magacini i zanatske radionice više nisu funkcionisali kao u XIX veku. Automobil je promenio saobraćaj, savremena trgovina način poslovanja, a mnogi stari zanati potpuno su nestali.
Ipak, ulica je u velikoj meri sačuvala istorijsku strukturu i deo stare arhitekture. Pretvaranjem centralnog prostora u pešačku zonu dobila je novu funkciju. Danas se njome šeta, zastaje pred izlozima, sedi u baštama i prolazi prema Glavnoj, Velikom i Magistratskom trgu.
U jednom smislu njena uloga se promenila.
U drugom nije.
Gospodska je ponovo pre svega prostor ljudi i susreta.
Zašto je zaista bila Gospodska
Ne treba zamišljati da je svaka kuća bila palata niti da su ulicom hodali samo najbogatiji Zemunci. U njoj su živeli i radili trgovci, zanatlije, pomoćnici, šegrti i činovnici. „Gospodska“ zato nije dokaz da je čitava ulica pripadala gradskoj eliti, već trag njenog izrazito građanskog i trgovačkog karaktera.
Ali arhitektura ipak govori dovoljno.
Kuća sa hronogramom iz 1792, građanska Kuća porodice Marković, kasnije reprezentativne fasade i kuće koje su podizali zemunski trgovci pokazuju da je ovo bio jedan od prostora na kojima se videlo ekonomsko jačanje Zemuna.
Grad je tokom XVIII i XIX veka rastao zahvaljujući trgovini, zanatstvu, Dunavu, pograničnom prometu i položaju između srednje Evrope i Balkana. Deo tog bogatstva pretvarao se u kuće.
Gospodska je bila jedno od mesta na kojima se to najbolje videlo.
Kada danas prođemo Gospodskom
Vredi pogled podići iznad savremenih izloga. Na fasadama još postoje tragovi više epoha: veliki ulazi za kola, stari prozori, kameni detalji, dekorativna plastika i kuće koje su nastajale dok je Zemun pripadao potpuno drugačijem političkom i ekonomskom svetu.
Možemo zamisliti ulicu oko 1800. godine: zaprežna kola prolaze prema dvorištu, roba se istovaruje, trgovac razgovara pred radnjom, činovnik ide prema Magistratu, a nekoliko metara dalje porodica živi iznad prostora u kojem se sklapa posao.
Na broju 6 nova kuća upravo je ustala iz pepela požara iz 1788. Iznad njene kapije nalazi se latinska rečenica u kojoj je sakrivena 1792. godina.
Više od dva veka kasnije kuća je još tamo.
Promenili su se stanovnici, radnje, države i imena na tablama. Ulica je ipak sačuvala dovoljno svog starog izgleda i karaktera da objasni zbog čega je Zemunci od kraja XVIII veka poznaju kao Gospodsku.