Gradska opština Zemun imala je 177.908 stanovnika prema konačnim rezultatima Popisa 2022. Naselje „Beograd (Zemun)“ imalo je 166.049, a Ugrinovci 11.859 stanovnika. To su popisni podaci za 2022. godinu, a ne procena današnjeg broja stanovnika.
Istorijski popisi ne obuhvataju uvek isti prostor ni iste ljude. Nekada su brojane kuće i poreska domaćinstva, nekada civili bez vojnih lica, a kasnije grad ili opština u različitim granicama. U nastavku su odvojeni ti podaci, sa objašnjenjem kako ih čitati.
Osmanski Zemun – kada se nisu brojali stanovnici nego domaćinstva
Najstariji podaci ne predstavljaju popise stanovništva u današnjem smislu. Osmanski poreski registri prvenstveno su beležili domaćinstva, poreske obveznike i njihov status.
Godine 1546. u Zemunu je evidentirano 78 redovnih i deset udovičkih domaćinstava, ukupno 88. Popis iz 1566. beleži 21 muslimansko i 73 hrišćanska domaćinstva, ukupno 94.
Iz tih brojeva ne može se pouzdano izračunati broj stanovnika množenjem nekim proizvoljnim prosekom članova porodice. Domaćinstvo nije isto što i porodica, a poreski registri nisu nužno obuhvatali svaku osobu koja je živela u gradu.
Ovi podaci ipak pokazuju da je osmanski Zemun XVI veka bio malo naselje u poređenju sa gradom koji će se razviti pod habzburškom vlašću.
Zemun 1745/46 – Srbi, Nemci, Grci, Jevreji i Romi
Za 1745/46. godinu sačuvana je detaljnija slika. Zabeleženo je 216 srpskih, 115 nemačkih i dve grčko-cincarske porodice, devet romskih i osam jevrejskih kuća. Posebno se navodi 27 Grka bez porodica i još 12 putujućih Grka.
U dokumentu se, dakle, mešaju porodice, kuće i pojedinci. Zato ih nije ispravno sabrati i dobiti navodni broj stanovnika Zemuna.
Ipak, struktura pokazuje ono što će postati jedna od najvažnijih osobina grada tokom XVIII i XIX veka: Zemun je bio izrazito raznolika sredina u kojoj su zajedno živeli Srbi, Nemci, Grci i Cincari, Jevreji, Romi i pripadnici drugih zajednica.
Zemun početkom XIX veka: podaci za 1802.
Početkom XIX veka podaci postaju mnogo upotrebljiviji. Godine 1802. Zemun je imao 7.089 stanovnika. Od toga je zabeleženo 5.642 pravoslavnih, pretežno Srba, Grka i drugih pravoslavnih stanovnika, 1.266 rimokatolika, najvećim delom nemačkog porekla, 157 pripadnika jevrejske zajednice i 24 stanovnika svrstana u druge kategorije.
Tokom narednih decenija broj stanovnika nije rastao pravolinijski.
| Godina | Broj stanovnika |
|---|---|
| 1802. | 7.089 |
| 1813. | 8.313 |
| 1828/30. | 9.197 |
| 1831. | 9.136 |
| 1839/40. | 8.543 |
| 1857. | 8.528 |
| 1869. | 10.046 |
Nino Delić u tabeli 1 svog rada (str. 123) donosi ove podatke za Zemun. Obuhvat istorijskih popisa nije sasvim jednak: treba proveriti da li su računata vojna lica i druge posebne kategorije. Promene broja stanovnika odvijale su se u okolnostima ratova, epidemija i migracija na Vojnoj granici. Grad je tokom prve polovine XIX veka više puta primao veliki broj izbeglica iz Srbije, ali je istovremeno bio izložen epidemijama i drugim krizama.
Jevrejska zajednica – zašto jedan broj ne predstavlja ceo Zemun
Posebni popisi pojedinih verskih zajednica ponekad su u starijim tekstovima pogrešno predstavljani kao ukupni podaci o stanovništvu grada.
Danilo Fogel u hronici Jevrejske zajednice u Zemunu (str. 14), pozivajući se na Magistrat, navodi 242 Jevreja 1808, 263 godine 1831, 285 godine 1840, 277 godine 1847. i 211 godine 1863.
To, naravno, nije bio broj stanovnika Zemuna 1847. godine, već samo broj pripadnika Jevrejske zajednice.
Isto pravilo važi za sve istorijske podatke prema veri, jeziku ili nacionalnosti: oni ne smeju da se predstavljaju kao ukupna populacija grada.
Od ukidanja Vojne granice do Prvog svetskog rata
Druga polovina XIX veka donela je ubrzan razvoj Zemuna. Posle razvojačenja Vojne granice 1871. grad se sve snažnije razvijao kao trgovački, industrijski i saobraćajni centar. Železnica je stigla 1883, a železnički most prema Beogradu otvoren je naredne godine.
Broj stanovnika rastao je zajedno sa gradom.
| Godina | Civilno stanovništvo | Vojna lica | Ukupno |
|---|---|---|---|
| 1869. | 10.046 | — | — |
| 1880. | 11.836 | 380 | 12.216 |
| 1890. | 12.823 | — | — |
| 1900. | 14.517 | 562 | 15.079 |
| 1910. | 15.835 | 1.296 | 17.131 |
Ova tabela objašnjava zašto se za istu godinu u literaturi mogu pojaviti različiti brojevi.
Za 1910. godinu, na primer, često se navodi 15.835 stanovnika. To je broj civilnog stanovništva. Ako se dodaju 1.296 vojna lica, dobija se ukupno 17.131.
Oba broja mogu biti tačna — zavisi šta se broji.
Civilno stanovništvo tokom Prvog svetskog rata
Prvi svetski rat napravio je dramatičan prekid.
Zemun se od leta 1914. našao neposredno na frontu između Austro-Ugarske i Srbije. Deo stanovništva napustio je grad, deo je evakuisan ili interniran, a austrougarske vlasti posebno su progonile deo srpskog stanovništva koji su smatrale politički nepouzdanim.
Olga Zirojević u knjizi Panonska urbana kultura (str. 103) za 1915. navodi 6.028 civilnih stanovnika.
Poređenje sa 15.835 civila iz 1910. pokazuje razmere ratnog pražnjenja grada. To nije predstavljalo prirodni demografski pad, već posledicu rata, evakuacija, internacija i odlaska stanovništva.
Posle završetka rata ljudi su se vraćali.
Za 1921. u nastavku koristimo 18.528 stanovnika Zemuna, koliko navodi istorijska tabela 8a u publikaciji Zavoda za statistiku i evidenciju NR Srbije iz 1953. godine. Zirojević navodi 18.524; razlog razlike od četiri osobe nije utvrđen.
Zemun između dva svetska rata
Grad je tokom dvadesetih i tridesetih godina naglo rastao. Razvijale su se fabrike, otvaran je aerodrom, širila su se nova naselja i povećavao broj radnika koji su u Zemun dolazili iz drugih krajeva.
U istorijskoj tabeli 8a Zavoda za statistiku i evidenciju NR Srbije nalaze se sledeći brojevi. Podatak za 1953. predstavlja prve rezultate, što je naznačeno u metodološkom objašnjenju te publikacije:
| Godina | Stanovnika |
|---|---|
| 1921. | 18.528 |
| 1931. | 28.074 |
| 1948. | 37.237 |
| 1953. | 44.338 |
Za svega deset godina, između 1921. i 1931, stanovništvo je poraslo za više od devet hiljada ljudi.
Zemun je 1934. administrativno uključen u Beograd, čime počinje još jedan problem za kasnija demografska poređenja: granice grada, naselja i opštine više nisu ostale iste.
Drugi svetski rat ponovo menja stanovništvo
Drugi svetski rat doneo je novu veliku demografsku promenu. Jevrejska zajednica gotovo je uništena u Holokaustu, dok je nemačko stanovništvo Zemuna i Franctala tokom završnice rata i prvih posleratnih godina gotovo nestalo iz grada. Istovremeno su se posle rata doseljavale porodice iz različitih delova Jugoslavije.
Olga Zirojević u pregledu za 1945. godinu (str. 103) navodi 12.767 Srba, 8.982 Hrvata, 1.640 Slovenaca, 1.861 Nemca, 992 Rusa, 865 Mađara, 395 Slovaka, 350 Makedonaca, 139 Crnogoraca, 125 Čeha, 94 Jevreja i manje grupe drugih stanovnika. Njih 1.638 iskazano je kao Jugosloveni, dok 1.332 nisu označila narodnost.
Te podatke treba čitati u kontekstu neposrednog kraja rata i tadašnjih administrativnih kategorija, a ne ih automatski porediti sa savremenim popisima nacionalne pripadnosti.
Zašto se posleratni brojevi razlikuju
Broj za nekadašnji grad nije automatski broj za današnju opštinu. Na primer, istorijska tabela Zavoda za statistiku i evidenciju NR Srbije za Zemun 1948. navodi 37.237 stanovnika. Savremeni uporedni pregled RZS za teritoriju današnje opštine u istoj godini navodi 42.197. To su različiti teritorijalni obuhvati, pa ih ne treba prikazivati kao isti podatak.
Za poređenje starijih popisa sa 2022. u sledećoj tabeli koristimo jednu objavljenu seriju RZS, sa jasno navedenim teritorijalnim stanjem.
Zemun od 1948. do 2022. na istoj teritoriji
Uporedni pregled Republičkog zavoda za statistiku prikazuje naselja prema teritorijalnom stanju iz 2022. godine. Međutim, podaci zadržavaju metodologiju pojedinačnih popisa: tokom vremena menjan je i način određivanja ukupnog stanovništva. Zajednička teritorija zato ne znači potpunu metodološku uporedivost.
| Popis | Gradska opština Zemun | Beograd (Zemun) – gradsko naselje |
|---|---|---|
| 1948. | 42.197 | 40.428 |
| 1953. | 51.089 | 49.361 |
| 1961. | 74.791 | 72.896 |
| 1971. | 111.877 | 109.619 |
| 1981. | 138.591 | 135.313 |
| 1991. | 146.056 | 141.952 |
| 2002. | 152.831 | 145.632 |
| 2011. | 168.170 | 157.363 |
| 2022. | 177.908 | 166.049 |
Tabela pokazuje dve stvari.
Prvo, stanovništvo današnje teritorije opštine povećalo se sa 42.197 ljudi 1948. na 177.908 2022. godine — više nego četvorostruko.
Drugo, opština i gradsko naselje Zemun nisu isto. Prema Popisu 2022, gradsko naselje „Beograd (Zemun)“ imalo je 166.049 stanovnika, dok je cela gradska opština imala 177.908. Razliku od 11.859 stanovnika čine Ugrinovci, drugo naselje u ovoj tabeli za opštinu Zemun.
Zašto se za Popis 2022. može pronaći i broj 179.368
U prvim rezultatima objavljenim 21. decembra 2022. Republički zavod za statistiku naveo je podatke prema kojima je Gradska opština Zemun imala 179.368 stanovnika.
To nije broj koji danas treba koristiti.
Naknadno objavljeni konačni rezultati Popisa utvrdili su 177.908 stanovnika. Konačni rezultati zamenjuju preliminarne podatke, pa je 177.908 odgovarajući broj za istorijsku statistiku stanovništva Zemuna 2022. godine.
Najveća ekspanzija – od pedesetih do osamdesetih
Iz tabele se jasno vidi da je najdramatičniji rast Zemuna nastupio posle Drugog svetskog rata.
Između 1953. i 1961. broj stanovnika na današnjoj teritoriji povećan je sa 51.089 na 74.791. Do 1971. dostignuto je 111.877, a 1981. već 138.591 stanovnik.
Razlog nije bio samo prirodni priraštaj.
Zemun je postao jedan od najvećih industrijskih centara Beograda. „Zmaj“, „Ikarus“, „Galenika“, „Teleoptik“, INSA, „Grmeč“, „Navip“, „Mostogradnja“ i brojna druga preduzeća privlačila su radnike iz svih krajeva Jugoslavije. Istovremeno su nastajala nova stambena naselja, širili se Batajnica, Zemun Polje, Nova Galenika i drugi delovi opštine.
O promeni grada u tom periodu više govori pregled Zemun 1945–1985: od ratnih ruševina do industrijskog grada.
Posle 1991. rast je mnogo sporiji
Između 1981. i 1991. broj stanovnika povećan je sa 138.591 na 146.056. Do 2002. dostignut je broj od 152.831.
Rast između 1991. i 2002. odvijao se u potpuno drugačijim okolnostima nego ranija industrijska ekspanzija. Ratovi na prostoru Jugoslavije, dolazak izbeglica, ekonomska kriza i unutrašnje migracije snažno su uticali na demografsku sliku Zemuna i Beograda.
Do 2011. opština je imala 168.170 stanovnika, a 2022. njih 177.908.
Zemun je nastavio da raste. Sama tabela, međutim, ne razdvaja doprinos prirodnog priraštaja, doseljavanja i metodoloških promena, pa se njihov udeo ne može izračunati samo iz ovih ukupnih brojeva.
Šta nam popisi zapravo govore
Broj stanovnika sam po sebi ne opisuje grad.
Zemun sa nešto više od sedam hiljada stanovnika 1802. bio je pogranični trgovački grad Habzburške monarhije. Zemun sa približno 17.000 stanovnika pred Prvi svetski rat bio je razvijen grad sa železnicom, fabrikama, školama, bolnicom, bankama i intenzivnim međunarodnim saobraćajem. Posleratni Zemun sa više od sto hiljada stanovnika postao je veliki industrijski i stambeni deo Beograda.
Ista reč – Zemun – kroz istoriju zato ne označava uvek isti prostor.
To je najvažnije pravilo za čitanje svih njegovih popisa.
Kako pravilno čitati istorijske brojke
Kada se navodi broj stanovnika Zemuna, uvek treba proveriti četiri stvari: koja godina se posmatra, koja teritorija je obuhvaćena, da li se broje osobe ili domaćinstva i da li su vojna lica uključena u rezultat.
Zato podatke iz 1546, 1745, 1910, 1961. i 2022. ne treba spojiti u jednu liniju i zaključiti da je reč o potpuno istoj statističkoj jedinici.
Takav grafikon bi izgledao jednostavno, ali bi istorijski bio pogrešan.
Popisi ipak jasno pokazuju veliki luk zemunske istorije: od malog pograničnog naselja XVI i XVIII veka, preko trgovačkog grada XIX veka, do industrijskog i stambenog dela Beograda u XX veku.