Zemun se razvio na desnoj obali Dunava, u jugoistočnom Sremu, nekoliko kilometara uzvodno od ušća Save. Njegov položaj povezuje tri različite prirodne celine: nisku rečnu ravan, strme lesne padine i prostranu zaravan u zaleđu. Taj raspored uticao je na mesta naseljavanja, pravce puteva, obradu zemlje i odnos grada prema reci.
Razlika između priobalja i viših delova Zemuna vidi se i danas. Od keja i Donjeg grada teren se podiže prema Gardošu i Ćukovcu, a dalje prelazi u ravnije delove sremskog lesa. Iza gradskih ulica nekada su se pružale njive, vinogradi, pašnjaci i seoski putevi kojima su stanovnici okolnih naselja stizali na zemunsko tržište.
Grad na dodiru Dunava i lesne zaravni
Blizina Dunava pružala je vodu, ribu i mogućnost prevoza ljudi i robe. Istovremeno, niže zemljište uz reku bilo je izloženo plavljenju, vlaženju i promenama obale. Za naseljavanje su zato bili naročito povoljni položaji koji su omogućavali pristup Dunavu, ali su se nalazili iznad njegovih čestih izlivanja.
Lesna uzvišenja pružala su takvu prednost. Sa njih se mogla nadzirati reka, dok su se na višem i oceditijem zemljištu kuće i putevi lakše održavali nego u poplavnoj ravni. To, međutim, nije značilo da je svaka lesna padina bila podjednako bezbedna za gradnju.
Zemun nije rastao isključivo na uzvišenjima. Trgovina, pristanište i zanati vezivali su stanovništvo za niže delove uz Dunav. Razvoj grada zato je podrazumevao stalno prilagođavanje različitim uslovima: na padinama je trebalo savladati nagib i proveravati stabilnost tla, a u priobalju obezbediti odvodnjavanje i zaštitu od visokih voda.
Između Dunava, Save i Srema
Ušće Save u Dunav davalo je Zemunu širi saobraćajni značaj. Dunav je povezivao srednju Evropu sa donjim Podunavljem i Crnim morem, dok je savski pravac vodio prema Posavini i zapadnim delovima Balkanskog poluostrva.
Kopneni putevi kroz Srem povezivali su Zemun sa Petrovaradinom, Sremskim Karlovcima i drugim naseljima u unutrašnjosti. Preko Save i Beograda nastavljale su se veze prema Šumadiji, Pomoravlju i južnijim oblastima.
Na tom položaju razvijali su se trgovina, pretovar robe, skladištenje i poslovi povezani sa prelaskom reke. U razdobljima kada je između Zemuna i Beograda prolazila državna granica, saobraćajni značaj dopunjavale su carinske, sanitarne i vojne funkcije.
Geografski položaj pružao je mogućnosti, ali način njihovog korišćenja zavisio je od političkih prilika, bezbednosti puteva i privrednih potreba. Reka je u jednom razdoblju povezivala tržišta, a u drugom razdvajala države i ograničavala kretanje.
Kako je nastao zemunski les
Les je sitnozrnasti sediment koji je vetar nanosio i taložio tokom kvartara. Njegovo poreklo razlikuje se od porekla aluvijalnih nanosa, nastalih radom reka. U zemunskom prostoru ove dve vrste naslaga nalaze se blizu jedna drugoj, ali imaju različita svojstva i različitu ulogu u oblikovanju terena.
Na otvorenim lesnim profilima duž Dunava vide se svetliji slojevi lesa i tamniji slojevi nekadašnjeg zemljišta, odnosno paleozemljišta. Njihovo smenjivanje povezano je sa promenama klime: u hladnijim i suvlјim razdobljima taložila se prašina, dok su tokom toplijih razdoblja na površini nastajala zemljišta.
U istraženom zaštićenom Zemunskom lesnom profilu izdvojena su četiri lesna i četiri paleozemljišna horizonta. Geolozi ih proučavaju da bi rekonstruisali promene prirodne sredine tokom pleistocena, mnogo pre istorijskih naselja na ovom prostoru.
Lesni odseci zato imaju i naučni značaj. Na njima se mogu posmatrati naslage koje su na ravnoj površini zaravni skrivene ispod današnjeg zemljišta i izgradnje.
Stepenasti reljef Zemuna
Zemunski prostor nije potpuno ravan. Njegov reljef čine rečne ravni, terase, padine i lesna zaravan, sa lokalnim uzvišenjima i plitkim udubljenjima.
Najniži delovi pripadaju aluvijalnim ravnima, koje su Sava i Dunav oblikovali taloženjem peska, mulja i drugog materijala. Pre izgradnje nasipa i uređenja obala, visoke vode zahvatale su znatno veće površine nego danas.
Iznad nižih terena uzdižu se lesni odseci. Duž pojedinih delova dunavske obale visinska razlika iznosi više desetina metara. Gardoš predstavlja najpoznatiji deo tog reljefa u starom Zemunu, ali se lesna obala nastavlja i uzvodno.
Šira zemunska lesna zaravan obuhvata terene približno između 80 i 114 metara nadmorske visine. Ovaj raspon odnosi se na širu geomorfološku celinu, a ne na jedinstvenu visinu grada. Zaravan ima blago izdignute delove i široke, plitke depresije, pa se njena površina ne može opisati kao sasvim ravna.
Prelaz između priobalja i višeg zemljišta ponegde je ublažen manjim terasama i usecima. Takvi prolazi olakšavali su kretanje između reke, naselja i poljoprivrednog zaleđa.
Surduci i pravci zemunskih ulica
Među prepoznatljivim oblicima lesnog reljefa nalaze se surduci — useci koji presecaju obod zaravni i povezuju više zemljište sa nižim terenima.
Njihovo nastajanje povezano je sa erozijom, ali je čovek mnoge kasnije proširivao, produbljivao i prilagođavao prolasku. Zbog toga današnji izgled pojedinog useka može biti rezultat dugotrajnog zajedničkog delovanja vode i ljudske aktivnosti.
Takvi prolazi bili su važni za razvoj puteva. Bilo je jednostavnije koristiti prirodno sniženje nego savladavati strmu lesnu padinu. Reljef je tako uticao na veze između priobalja, viših delova naselja i pravaca koji su vodili dalje kroz Srem.
Odnos terena i ulične mreže uočava se i duž Ulice cara Dušana, koja povezuje niže delove Zemuna sa prostorom prema lesnoj zaravni. Pored prirodnih uslova, na konačan raspored ulica uticali su podela zemljišta, granice imanja i kasnije urbanističko uređenje.
Les kao podloga za gradnju
U suvom stanju les može održavati strme odseke i omogućavati izradu ukopanih prostorija. Podrumi i lagumi u zemunskim padinama pokazuju kako su stanovnici koristili takva svojstva terena.
Ipak, les je osetljiv na promene vlažnosti. Prodiranje vode može oslabiti njegovu strukturu i doprineti sleganju, odronjavanju ili klizanju padine. Viši položaj iznad poplavne ravni zato ne podrazumeva automatski stabilnu građevinsku podlogu.
Istraživanja zemunskih klizišta ukazuju na udruženo delovanje prirodnih i ljudskih činilaca. Obilne padavine, uklanjanje vegetacije, opterećenje oboda zaravni i neodgovarajuće odvođenje površinskih voda mogu povećati opasnost od pomeranja tla. Posebno ozbiljni događaji zabeleženi su 2010. i 2011. godine.
Geološka građa Zemuna zbog toga ima neposredan značaj za održavanje postojećih objekata, planiranje izgradnje i zaštitu lesnih padina.
Poljoprivredno zaleđe grada
Iza starog Zemuna prostiralo se poljoprivredno područje jugoistočnog Srema. Zemljišta razvijena na lesu, naročito černozem i njegovi varijeteti, pružala su dobre uslove za ratarstvo.
U različitim razdobljima gajene su žitarice i druge kulture, a u novijoj poljoprivredi značajno mesto zauzeli su kukuruz, suncokret i šećerna repa. Ratarstvo je bilo povezano sa stočarstvom, dok su bašte, voćnjaci i vinogradi dopunjavali proizvodnju.
Niža zemljišta nudila su više vlage, ali su zahtevala pažljivo odvodnjavanje. Njihova pogodnost za obradu zavisila je od nivoa podzemnih voda i opasnosti od plavljenja. Na osunčanim i oceditim položajima postojali su povoljniji uslovi za vinovu lozu i pojedine voćne vrste.
Veza grada i okolnih naselja bila je neposredna. Na zemunsko tržište stizali su poljoprivredni proizvodi, dok su se u gradu obavljali prodaja, prerada, skladištenje i dalji transport. Prostorno-geografski prikaz Zemuna zato obuhvata i njegovo šire zaleđe, koje se ne poklapa u potpunosti sa administrativnim granicama.
Klima Zemuna i lokalne razlike
Zemun pripada području umerenokontinentalne klime. Leta su topla, sa mogućim dužim sušnim i veoma toplim razdobljima, dok se tokom zime smenjuju hladni prodori i blaži vremenski periodi.
Na vreme utiču vazdušne mase koje pristižu iz različitih pravaca. Zapadna i severozapadna strujanja često donose vlažniji vazduh, dok jugoistočni vetar, košava, predstavlja jednu od najprepoznatljivijih vremenskih pojava ovog područja. Duva na udare i naročito se oseća na otvorenoj obali i nezaštićenim ravnim terenima.
Padavine se javljaju tokom cele godine. U toplijem delu godine česti su pljuskovi i grmljavinske nepogode, a smenjivanje sušnih i kišovitih razdoblja ima neposredan značaj za poljoprivredu, odvodnjavanje i stabilnost lesnih padina.
Pri navođenju klimatskih proseka neophodno je razlikovati mesto merenja i vremenski period. Objavljena analiza podataka meteorološke stanice Beograd–Vračar pokazuje srednju godišnju temperaturu od približno 11,9 °C za period 1961–1990. i 13,2 °C za period 1991–2020. Ove vrednosti opisuju promenu na toj stanici i služe kao regionalni pokazatelj, a ne kao zasebno izračunati proseci za Zemun.
Ni unutar Zemuna uslovi nisu svuda isti. Gusto izgrađeni delovi, otvorena rečna obala i manje urbanizovano zaleđe razlikuju se po zagrevanju, provetravanju i zastupljenosti zelenila. Zgrade i popločane površine zadržavaju toplotu, pa se izgrađeni prostor tokom noći može sporije hladiti od okolnih zelenih i poljoprivrednih površina. Ta pojava poznata je kao urbano toplotno ostrvo.
Blizina Dunava dodatno utiče na lokalne uslove, ali ne poništava razlike koje stvaraju reljef, izgrađenost i vegetacija.
Podzemne vode i bunari
Raspored podzemnih voda zavisi od geološke građe, visine terena i povezanosti vodonosnih slojeva sa rekama.
Peskovite i šljunkovite naslage mogu primati i propuštati znatne količine vode. Glinoviti slojevi imaju drugačiju ulogu: uglavnom slabije propuštaju vodu i mogu razdvajati pojedine vodonosne horizonte. Prisustvo vode u zemljištu zato nije isto što i postojanje sloja iz kojeg se ona može lako zahvatati bunarom.
U nižim aluvijalnim delovima podzemna voda često se nalazi bliže površini i može biti povezana sa promenama vodostaja. Ispod viših terena odnos je složeniji, jer dubina vode zavisi od rasporeda propusnih i slabo propusnih slojeva.
U širem području jugoistočnog Srema korišćene su i dublje izdani pod pritiskom. Kada se takav vodonosni sloj zahvati bušenjem, voda u bunaru može da se podigne iznad dubine na kojoj je sloj pronađen. Zbog toga podatak o ukupnoj dubini bunara ne govori sam po sebi koliko je voda udaljena od površine tla.
Pre razvoja savremenog vodovoda javni i privatni bunari imali su važnu ulogu u snabdevanju stanovništva. Njihov položaj zavisio je od dostupnosti vode, osobina zemljišta i mogućnosti održavanja.
Dunav, rukavci i ratna ostrva
Korito Dunava kod Zemuna menjalo se delovanjem erozije i taloženja nanosa. Reka je na pojedinim mestima odnosila materijal, a na drugim stvarala sprudove, plićake i ostrva.
Veliko ratno ostrvo nastalo je taloženjem rečnog materijala u području ušća Save u Dunav. Njegov oblik i površina menjali su se zajedno sa rasporedom rukavaca i nanosa. I Malo ratno ostrvo pripada tom promenljivom rečnom prostoru.
Pri niskim vodostajima pojedini sprudovi postaju vidljivi, dok ih pri višim voda prekriva. Zato izgled ostrva i obala na starim kartama zavisi i od uslova u vreme snimanja, kao i od preciznosti samog kartografskog prikaza.
Na rečni režim uticali su i ljudski zahvati: obaloutvrde, nasipi, uređenje plovnog puta i izgradnja hidroenergetskog sistema Đerdap. Uspor izazvan branom menja vodostaje i uslove tečenja daleko uzvodno. Njegov domet i intenzitet zavise od hidroloških prilika i načina rada sistema, pa ih ne treba predstavljati jednom nepromenljivom granicom.
Dubina Dunava razlikuje se od mesta do mesta. Plovni put, priobalje, rukavci i prostor uz sprudove nemaju istu dubinu, a sve ove vrednosti menjaju se sa vodostajem.
Poplave i uređenje zemunske obale
Zaštita od visokih voda bila je jedan od trajnih gradskih poslova. Niži delovi Zemuna omogućavali su pristup reci i razvoj pristaništa, ali su istovremeno bili izloženi opasnosti od poplava.
Važan korak u uređenju priobalja predstavljala je izgradnja obaloutvrde od 1886. do 1889. godine. Početkom poslednje decenije XIX veka kej se razvijao i kao gradsko šetalište. Kasnijim radovima podizan je nivo zaštite i uređivani su obala i zelene površine.
Visoke vode ostale su ozbiljan izazov i u savremenom dobu. Prema obradi Republičkog hidrometeorološkog zavoda Srbije za period 1972–2025, najveći vodostaj na stanici Zemun zabeležen je 16. aprila 2006. godine i iznosio je 783 centimetra.
Ovaj broj označava visinu vodene površine u odnosu na nulu vodomera. Ne znači da je Dunav tada bio dubok 7,83 metra, niti se može neposredno porediti sa dubinom izmerenom na nekoj tački rečnog dna.
Za stanje priobalja važna je i podzemna voda. Njeno podizanje može uticati na podrume i niže terene čak i kada reka ne prelazi preko obaloutvrde. Zaštita grada zato obuhvata i održavanje sistema za odvodnjavanje.
Zimski Dunav
U naročito hladnim zimama led je menjao uslove života uz reku. Otežavao je ili prekidao plovidbu, ugrožavao čamce i pristaništa, a pri pokretanju stvarao opasnost od nagomilavanja ledenih masa.
U opisima prošlosti Zemuna posebno se izdvajaju duge i hladne zime, među njima 1928/1929. i 1953/1954. godina. Pri korišćenju podataka o trajanju leda treba razlikovati pojavu leda uz obalu, ledohod i potpuni ledeni pokrivač. Broj dana tokom kojih je led opažan ne mora označavati isto toliko dana neprekidno zaleđene reke.
Za stanovnike priobalja takve razlike imale su praktičan značaj. Od stanja reke zavisili su rad ribara i lađara, pristup plovilima i bezbednost obalskih objekata.
Geografija u razvoju Zemuna
Dunav je dugo bio mesto rada ribara, lađara, brodara, trgovaca i zanatlija. Pristanište je povezivalo grad sa udaljenim tržištima, dok je poljoprivredno zaleđe obezbeđivalo hranu i robu za prodaju.
Razvoj železnice, a zatim drumskog saobraćaja, promenio je raspodelu prevoza i pravce privrednog širenja. Grad više nije zavisio od pristaništa u istoj meri kao ranije. Obala je dobijala nove sadržaje: šetališta, kupališta, sportske objekte i mesta za boravak na vodi.
Prirodna ograničenja ipak nisu nestala. Poplavni rizik, podzemne vode i osetljivost lesnih padina ostali su važni za uređenje prostora.
Prostorno-geografska obeležja Zemuna najjasnije se prepoznaju u odnosu njegovih delova: niskog priobalja, uzvišenih četvrti i ravnog sremskog zaleđa. Taj odnos objašnjava zašto su se pojedine delatnosti razvijale uz Dunav, zašto su putevi koristili blaže prelaze kroz lesni odsek i zbog čega su zaštita obale i odvodnjavanje bili neophodni za širenje grada.