Na krovu velike škole u Nemanjinoj ulici i danas stoji mali toranj sa satom. Generacije Zemunaca prolazile su ispod njegovih kazaljki, a malo ko zastane da pomisli da školska tradicija koju današnja OŠ „Svetozar Miletić“ baštini počinje gotovo dva veka pre nego što je sadašnja zgrada podignuta.
Njeni koreni vode do 1728. godine, kada je u Zemunu počela da radi škola sa nastavom na nemačkom jeziku. Od te male škole, preko Gradske i Glavne škole, do monumentalne Gradske dečačke škole završene 1914, može se pratiti gotovo čitava moderna istorija zemunskog obrazovanja.
Od Nemačke do Gradske škole
Posle prelaska Zemuna pod habzburšku vlast 1717. godine grad je morao gotovo iznova da izgradi svoje ustanove. Već 1728. osnovana je nemačka osnovna škola, prvobitno povezana sa kapucinskim redom i rimokatoličkom zajednicom.
Tokom XVIII veka ona se razvijala zajedno sa gradom. Nastavu više nisu pohađala samo nemačka deca, već učenici različitog porekla kojima je znanje nemačkog jezika bilo važno u administraciji, trgovini i svakodnevnom životu Habzburške monarhije.
Prosvetne reforme druge polovine XVIII veka donele su i ozbiljniju organizaciju. Godine 1779. Gradska škola imala je nižu, odnosno Trivijalnu školu, i viši stepen – Oberschule. Naziv Gradska škola govorio je i o promeni njenog položaja: o ustanovi se sada brinula zemunska opština.
Za nju je 1786. godine na Velikom trgu podignuta velika jednospratna školska zgrada, koja će služiti obrazovanju više od jednog veka.
Upravo u toj zgradi počela je 1858. godine da radi i Niža realka, iz koje će kasnije izrasti Zemunska gimnazija. Tako se na jednom mestu ukrštaju dve velike zemunske školske tradicije.
Od Gradske do Dečačke škole
Kako je Zemun tokom XIX veka rastao, menjao se i školski sistem. Devojčice su dobile posebne škole, Realka se osamostalila, a nekadašnja Gradska škola nastavila je razvoj kao ustanova osnovnog obrazovanja.
Posle školskih reformi sedamdesetih godina XIX veka javlja se kao Opšta niža pučka dečačka škola.
Stara kuća na Velikom trgu, međutim, više nije odgovarala gradu koji je do početka XX veka dobio Gimnaziju, Devojačku školu, železnicu, električnu rasvetu i čitav niz novih javnih građevina.
Zato je Zemun odlučio da podigne novu Gradsku dečačku školu.
Škola Kovačića i Erliha
Planove za novu zgradu izradili su Viktor Kovačić i Hugo Erlih, arhitekti obrazovani u snažnom bečkom modernističkom okruženju. Projekti su nastali tokom 1912, a 7. jula 1913. godine položen je kamen temeljac.
Radove su izvodili zemunski graditelji i zanatlije, među kojima se navodi preduzeće Josipa Krausa i Josipa Cimermana.
Zgrada je završena 1914. godine.
Bila je to jedna od najmodernijih školskih građevina tadašnjeg Zemuna: reprezentativna jednospratnica sa visokim krovom, velikim prozorima i prostranim učionicama. Njena arhitektura uglavnom pripada postsecesijskom izrazu, dok su dva glavna ulaza rešena strožije, sa neoklasicističkim elementima.
Najprepoznatljiviji detalj postala je laterna sa satom na krovu.
Nova škola trebalo je da bude simbol modernog zemunskog obrazovanja.
A onda je gotovo istovremeno sa njenim završetkom počeo Prvi svetski rat.
Škola koju je rat pretvorio u bolnicu
Zemun se 1914. našao neposredno uz ratnu liniju prema Beogradu. Tek završena školska zgrada korišćena je kao vojna bolnica, dok je nastava morala da se organizuje u drugim prostorima.
Tako je jedno od najmodernijih školskih zdanja grada svoje prve godine provelo u sasvim drugačijoj ulozi od one za koju je podignuto.
Kada je rat završen, nestala je i država u kojoj je škola nastala. Zemun je 1918. postao deo nove jugoslovenske države, a sa njom se menjao i obrazovni sistem.
Godine 1925. spojene su dečačka i devojačka škola i formirana Državna osnovna obospolna škola. Time je okončano vreme kada su dečaci i devojčice osnovno obrazovanje uglavnom sticali u odvojenim ustanovama.
Škola je tada imala oko 400 učenika i trinaest učitelja, a uz nju su se razvijale i vannastavne aktivnosti, među kojima posebno mesto zauzima sokolski pokret.
Godine 1930. dobila je ime „Kraljević Tomislav“.
Od „Kraljevića Tomislava“ do „Svetozara Miletića“
Drugi svetski rat ponovo je poremetio redovan rad škole. Posle 1945. nestao je predratni naziv, a ustanova se najpre pojavljuje kao Škola četvrtog rejona, a zatim kao OŠ broj 36.
Konačno, 1952. godine dobila je ime Osnovna škola „Svetozar Miletić“, koje nosi i danas.
Time se završava niz promena naziva, ali ne i istorija škole.
Važno je, međutim, precizno razumeti vezu između današnje ustanove i 1728. godine. Današnja zgrada nije stara tri veka, niti je škola tokom tog vremena neprekidno postojala pod istim nazivom i u istoj organizaciji.
Ono što postoji jeste kontinuitet jedne grane zemunskog javnog školstva: od Nemačke škole iz 1728, preko Gradske i Glavne škole, zatim Dečačke škole, do ustanove koja je u XX veku dobila današnje ime.
Zato je 1728. godina početak tradicije koju OŠ „Svetozar Miletić“ danas baštini, a 1914. godina početak života njene sadašnje istorijske zgrade.
Sat koji meri vekove
Za gotovo tri stoleća promenilo se skoro sve.
Nestala je Habzburška monarhija. Nestala je Vojna granica. Zemun je prolazio kroz različite države, ratove i političke sisteme. Menjali su se jezik nastave, programi, udžbenici, nazivi škole i generacije koje su ulazile u njene učionice.
Stara zgrada na Velikom trgu ustupila je mesto novoj školi u Nemanjinoj ulici.
Dečačka škola postala je zajednička škola dečaka i devojčica.
„Kraljević Tomislav“ postao je „Svetozar Miletić“.
A na krovu zgrade iz 1914. ostao je sat.
Njegove kazaljke možda su najlepši simbol ove škole. Ispod njih su prolazile generacije zemunskih đaka dok je grad oko njih menjao granice, države, ulice i izgled.
Vreme je prolazilo. Škola je ostajala.