Kada je Đuro Adam Bitner – Gjuro Adam Büttner stigao u Zemun 1744. godine, došao je u grad koji je tek počinjao da postaje ono što će obeležiti njegovu istoriju narednih decenija: velika kapija između dva sveta.
Sa druge strane Save nalazio se osmanski Beograd. Zemun je pripadao Habzburškoj monarhiji. Između njih nije tekla samo reka nego državna, vojna, verska i civilizacijska granica. Ipak, ljudi su je svakodnevno prelazili, roba je putovala u oba pravca, jezici su se mešali, a na zemunskim ulicama sretali su se ljudi koji su dolazili iz krajeva udaljenih stotinama kilometara.
Bitner će u takvom Zemunu provesti praktično ostatak života.
Rođen je 1714. godine u Sommerachu, na prostoru današnje Nemačke, a u Zemunu je od 1744. do smrti 1779. godine obavljao župničku službu. U stručnoj literaturi navodi se kao prvi dijecezanski rimokatolički župnik u Zemunu posle odlaska Osmanlija. U grad je stigao posredovanjem grofa Schönborna, kome je Zemun još 1728. bio predat kao leno.
Ali mnogo zanimljivije od njegove funkcije jeste ono što je čovek poput Bitnera morao da nauči da bi u takvom gradu uopšte mogao da živi.
Grad u kojem jedan jezik nije bio dovoljan
Posle Beogradskog mira 1739. godine i povlačenja austrijske vojske iz Beograda 1740, granica Habzburške monarhije i Osmanskog carstva ustalila se na Savi i Dunavu. Zemun je time postao važna pogranična, saobraćajna i trgovačka tačka.
U grad su dolazili Nemci i Srbi iz Beograda, ali i zanatlije i trgovci iz Srbije, Bosne, Makedonije i drugih oblasti Osmanskog carstva. Na ulicama se nisu čuli samo nemački i srpski. Zemun je bio višeslojna, višejezična sredina u kojoj su boravili hrišćani različitih crkava, Jevreji, muslimani, trgovci, vojnici i putnici koji su nastavljali dalje prema Beču ili Balkanu.
Bitner je tu raznolikost zabeležio i sam.
Kada je bolesnicima nosio pričest, činio je to, prema njegovim zapisima, „uvek krišom“, jer je smatrao da bi u gradu punom pripadnika različitih vera javno nošenje sakramenta moglo izazvati nepoštovanje. Njegov zapis koristi tadašnji katolički crkveni rečnik i među stanovnicima navodi „Turke, Jevreje, šizmatike“ i druge.
To nije samo verska beleška.
To je mali prozor u Zemun sredinom XVIII veka.
Procesija kroz grad različitih vera
Bitner je svojim naslednicima ostavio i vrlo praktična uputstva za praznik Tijelova.
Savetovao je da gradske vlasti budu unapred obaveštene o procesiji, kako bi oni koje tadašnji izvori nazivaju „Turcima“ i koji borave u gradu za vreme njenog prolaska ostali u kućama, dok bi pripadnici istočne, pravoslavne crkve trebalo da skinu pokrivala sa glave i kleknu prilikom prolaska sa oltarskim sakramentom.
Sam izvor upozorava da izraz „Turci“ u tom dokumentu ne mora nužno označavati etničke Turke.
Takvi detalji pokazuju koliko je pogranični Zemun bio istovremeno otvoren i strogo uređen. Ljudi različitih vera i porekla živeli su jedni pored drugih, ali se granica među konfesijama jasno osećala.
Bitner je morao da nauči kako da se kroz takav svet kreće.
I zato je učio jezike.
Župnik koji je sastavljao nemačko-turski rečnik
Najneobičniji deo Bitnerove zaostavštine pronađen je mnogo kasnije u dijecezanskoj biblioteci u Đakovu.
Sačuvana je njegova rukopisna građa na turskom jeziku.
Među njom se nalazi opsežan nemačko-turski rečnik, za koji različiti stručni opisi navode 126 odnosno 128 strana, kao i nekoliko svezaka i pojedinačnih listova jezičkog i versko-didaktičkog sadržaja.
Tekstovi su zapisani latinicom.
Lingvistička istraživanja pokazala su da Bitner turski nije poznavao samo površno. U njegovom jeziku prepoznate su osobine balkanskog odnosno zapadnorumelijskog turskog, ali i pojedine tendencije tadašnjeg istanbulskog govora.
Zašto bi jednom nemačkom katoličkom svešteniku u Zemunu bio potreban turski?
Odgovor se nalazi kroz prozor njegove župne kuće.
Preko reke počinjalo je Osmansko carstvo.
Turski nije bio egzotičan jezik neke daleke zemlje. Bio je jezik ljudi koji su dolazili do zemunske granice, putnika, trgovaca i sveta sa kojim se svakodnevno susretao.
Njegovi jezički zapisi verovatno su služili upravo pastoralnom i versko-prosvetnom radu.
Granica koja nikada nije bila potpuno zatvorena
Između Zemuna i Beograda postojao je ogroman protok ljudi.
Putnik koji bi sa osmanske strane stigao u Zemun nije, međutim, jednostavno ulazio u grad. Morao je najpre da prođe kroz Kontumac, gde je zdravstveni nadzor mogao trajati više dana, a u pojedinim slučajevima i nedeljama.
Granica je bila stroga, ali nije mogla da zaustavi život.
Uz trgovce, zanatlije i obične putnike, pogranični prostor privlačio je i ljude sa mnogo manje časnim poslovima. Istorijska literatura za ovo vreme beleži uhode, lopove, krijumčare robe i lažnog novca, hajdučke družine, kradljivce konja, pa čak i trgovce ljudima. Posebno živ prostor bile su zemunske obale.
Zemun sredine XVIII veka zato nije bio romantična mala varoš u kojoj se sporo živelo.
Bio je mesto trgovine i mogućnosti, ali i bolesti, krijumčarenja, špijunaže, neizvesnosti i neprekidnog kretanja ljudi.
Bitner je živeo usred tog sveta.
Persijski dečak koji je stigao u Zemun prerušen u prosjaka
Jedna epizoda koju prenosi istorijska literatura zvuči gotovo kao književna fikcija, pa je upravo tako i treba prihvatiti – kao događaj zabeležen u literaturi koji zaslužuje dodatnu proveru u izvornim dokumentima.
Navodi se da su 1748. godine u zemunski Kontumac stigla dvojica neobičnih putnika: mladi sin poraženog persijskog vladara Nadir-šaha i njegov stari jermenski baštovan.
Navodno su kroz Osmansko carstvo putovali prerušeni u prosjake, predstavljajući se kao slepi starac i njegov pratilac. U porubima svojih pohabanih odela preneli su dragulje persijskog dvora, koji su po dolasku izazvali veliko interesovanje Zemunaca, a zatim su zatražili azil u Austriji.
Bez dodatne arhivske potvrde ne treba od ove epizode praviti nepobitnu činjenicu, ali sama činjenica da se takva priča vezuje za zemunski Kontumac govori kakve su sudbine mogle prolaziti kroz grad na granici velikih carstava.
Skroman stan i 311 knjiga
Bitnerov privatni život spolja nije delovao naročito raskošno.
Živeo je u nevelikom župnom stanu sa kapelanom, svoje dve sestre, sluškinjom i slugom.
Ali posle njegove smrti pojavljuje se podatak koji menja sliku tog skromnog doma.
Napravljen je popis njegove biblioteke.
U njoj je bilo 311 knjiga.
I nisu to bile knjige pristigle samo iz jednog kulturnog centra. Štampane su u Veneciji, Pragu, Beču, Parizu, Zagrebu, Trnavi, Milanu, Tibingenu i drugim evropskim gradovima.
Zamislimo na trenutak taj prizor.
Zemun XVIII veka. Na nekoliko minuta od osmanske granice, u skromnoj župnoj kući, sveštenik poseduje stotine knjiga iz najvažnijih evropskih kulturnih sredina, uči turski i sastavlja sopstveni nemačko-turski rečnik.
To možda govori o tadašnjem Zemunu više nego bilo koja velika definicija.
Čovek granice
Bitner je u istoriji Zemuna ostavio još jedan važan trag: kao župnik učestvovao je u organizovanju pomoći siromašnima i radu prve rimokatoličke bolničke ustanove, osnovane 1758. godine. Ta priča pripada istoriji zemunskog zdravstva i zaslužuje da tamo ostane detaljno obrađena.
Ali iza župnika koji prikuplja priloge za bolesne nalazio se još zanimljiviji čovek.
Nemac koji je život proveo u Zemunu.
Katolički sveštenik okružen pravoslavcima, Jevrejima, muslimanima i ljudima pristiglim sa različitih strana Balkana.
Čovek koji je učio turski jer je preko reke počinjao drugi svet.
I čitalac čija je biblioteka povezivala njegov mali zemunski stan sa Venecijom, Parizom, Bečom, Pragom, Milanom i Tibingenom.
Na karti Evrope Zemun je tada možda izgledao kao periferija.
U Bitnerovoj kući nije.
Na njegovim policama već je stajala Evropa, a u njegovim rukopisima i jezik drugog carstva.