Gardoška kula u Zemunu podignuta je 1896. godine kao Milenijumski spomenik. Poznata je i kao Kula Sibinjanin Janka, po vojskovođi Janošu Hunjadiju, koji je umro u Zemunu 1456. Današnja građevina nastala je 440 godina kasnije.
Na starim prikazima Gardoša postoji detalj koji lako promakne: na samom vrhu kule stoji velika ptica raširenih krila. Ni pročelje ne izgleda sasvim kao danas. Između manjih tornjeva nalazila se ženska figura, a uz nju dva lava.
Zemunci dobro poznaju obrise svoje kule. Njen prvobitni izgled pripada vremenu kada se sa Gardoša gledalo preko državne granice, prema Beogradu u Kraljevini Srbiji. To je bio Zemun u sastavu Austro-Ugarske. Skulpture, položaj i visina građevine tada su imali pažljivo određeno značenje.
Ptica na vrhu i lavovi na pročelju
Ptica se zvala turul, mitska ptica mađarskog predanja i nacionalne simbolike. Prema opisu u listu Vasárnapi Ujság od 20. septembra 1896., imala je raspon krila od približno četiri i po metra i držala mač u kljunu. Izradio ju je vajar Đula Bezeredi.
Na pročelju je sedela Hungarija, ženska figura koja je predstavljala Ugarsku. Uz nju su bila postavljena dva lava. Autor figure Hungarije bio je Jožef Rona.
Takav raspored pretvarao je čitavu građevinu u državno obeležje: ptica na najvišoj tački, alegorijska figura ispod nje, grbovi i jubilarne godine na fasadi. Posmatraču iz 1896. ti znaci objašnjavali su zbog čega je kula podignuta.
Danas tih skulptura nema. Sačuvani prikazi omogućavaju da zamislimo koliko je završetak kule bio drugačiji i koliko je njeno pročelje imalo više ukrasa.
Zbog čega je podignuta 1896. godine
Ugarske vlasti pripremile su 1896. veliku proslavu hiljadugodišnjice doseljavanja Mađara u Karpatski basen, prema tada prihvaćenom jubilarnom računanju od 896. godine. U okviru tog programa nastalo je sedam spomenika na različitim mestima tadašnje Ugarske.
Zemunski spomenik projektovao je arhitekta Đula Bercik. Njegovo ime i portret objavljeni su u budimpeštanskom listu „Vasárnapi Ujság“, uz opis nove kule.
Radovi su počeli u aprilu 1896, a svečano otvaranje održano je 20. septembra iste godine. Građevina je dobila oblik koji podseća na toranj srednjovekovnog zamka: visoku središnju kulu, dva manja bočna tornja i balkon okrenut prema reci.
Otuda naziv Milenijumska kula. Godina njenog nastanka pripada kraju XIX veka, dok ostaci tvrđave oko nje pripadaju srednjovekovnoj istoriji Zemuna.
Zašto je morala da se vidi iz Beograda
Jedan od najzanimljivijih zapisa ostavio je Kalman Tali, istoričar, političar i učesnik priprema za podizanje milenijumskih spomenika.
U knjizi o sedam milenijumskih spomenika, objavljenoj 1898., opisao je obilazak Zemuna i posmatranje Gardoša sa Beogradske tvrđave. Pažnju mu je privukla Hariševa kapela na zemunskom groblju, koja se snažno izdvajala u pogledu sa druge obale.
Prema njegovom zapisu, novi spomenik trebalo je oblikovati tako da nadvisi kapelu i postane najupadljivija građevina na brdu. Tali je otvoreno povezivao veličinu kule sa željom da se ugarski državni simbol jasno vidi iz Beograda.
Taj podatak objašnjava deo današnje zemunske panorame. Odnos kule i okolnih građevina proistekao je i iz političkih namera njenih naručilaca. Gardoš je bio pozornica na kojoj se državna pripadnost pokazivala arhitekturom.
Zašto je zovu Kula Sibinjanin Janka
Ime Sibinjanin Janko pripada srpskoj usmenoj tradiciji o Janošu Hunjadiju, ugarskom vojskovođi koji je učestvovao u odbrani Beograda od vojske sultana Mehmeda II.
Hunjadi je umro u Zemunu 11. avgusta 1456, ubrzo posle pobede nad Osmanlijama, tokom zaraze koja je zahvatila vojsku. Sećanje na njega povezalo se sa zemunskom tvrđavom, a kasnije i sa novom kulom podignutom među njenim ostacima.
Između njegove smrti i izgradnje današnje kule prošlo je 440 godina.
Naziv „Kula Sibinjanin Janka“ zato ima svoje mesto u zemunskom govoru i predanju. Ne može, međutim, poslužiti kao dokaz da je Hunjadi današnju kulu podigao ili u njoj umro. Priča o vojskovođi i istorija građevine pripadaju različitim vekovima.
Kula koju gledamo danas
Kada se danas priđe Gardoškoj kuli, na malom prostoru mogu se razlikovati ostaci srednjovekovnog utvrđenja i spomenik podignut 1896. Stari prikazi dodaju i treći pogled: pokazuju skulpture koje su nekada određivale njen izgled.
Na pročelju i vrhu kule danas nema skulptura iz prvobitnog programa. Njihov nekadašnji raspored zato treba potražiti na starim fotografijama i u onovremenim opisima.
Drugačiji pogled na prošlost grada pruža Zavičajni muzej Zemuna u kući Spirta, sa građom o zemunskoj istoriji.