U Glavnoj ulici broj 9 stoji kuća koja je sama po sebi muzejski predmet. Podignuta je 1855. godine za jednu od najbogatijih zemunskih trgovačkih porodica, preživela je promene država, ratove, bombardovanje i nekoliko potpuno različitih namena, a danas u njoj Zavičajni muzej Zemuna čuva istoriju grada koja počinje hiljadama godina pre same zgrade. Spirtina kuća zato ima neobičnu dvostruku ulogu: u njoj se istorija Zemuna izlaže, ali je i sama njen važan deo.
Spirte – bogatstvo pretvoreno u arhitekturu
Porodica Spirta doselila se u Zemun krajem XVIII veka iz prostora grčke Makedonije i pripadala je uspešnom cincarskom trgovačkom sloju koji je imao značajnu ulogu u privrednom životu grada. Do sredine XIX veka Spirte su se ubrajale među najimućnije zemunske porodice, a njihov društveni uspon simbolično je potvrđen 1856. godine, kada je Pavle Georgije Spirta dobio plemićko zvanje i pravo na porodični grb.
Godinu ranije završena je reprezentativna porodična kuća u Glavnoj ulici. Gradnju je finansirao Dimitrije Spirta, a projekat se pripisuje poznatom bečkom arhitekti Hajnrihu fon Ferstlu. Kuća je oblikovana u duhu romantizma i pseudogotike i svojim izgledom jasno se izdvajala od tadašnjih građanskih kuća Zemuna. Arhitektura nije bila samo stvar ukusa – pokazivala je bogatstvo i društveni položaj vlasnika.
Parketi, plafoni i peći iz 1855.
Raskoš je još jasnija u unutrašnjosti. Iz vremena izgradnje sačuvani su oslikani plafoni i zidovi, stilske keramičke peći i izuzetni intarzirani parketi belgijskog porekla, koji su u tadašnjem Zemunu predstavljali retkost. Dekorativni elementi, crveni mermer, bogata obrada zidova i kombinovanje različitih vrsta drveta pokazuju način života najimućnijeg sloja zemunskog građanstva sredinom XIX veka.
Upravo su ti delovi enterijera kasnije predstavljali jedan od najvećih izazova tokom obnove. Restauracija parketa nije mogla da bude obična zamena poda, jer bi time nestao jedan od najvrednijih originalnih elemenata kuće. Zato je rađen dug i zahtevan konzervatorski posao kako bi se sačuvali autentični materijali i ornamenti.
Od porodične kuće do hotela i zavoda
Dimitrije Spirta nije dugo živeo u kući, već se kasnije preselio u Pančevo. Poslednji vlasnik iz porodice bio je Đorđe Spirta, koji je kuću ostavio supruzi Sofiji.
Krajem XIX veka u zgradi je radio hotel „Garni“. Za vreme Prvog svetskog rata verovatno je korišćena za vojne potrebe, a 1919. i 1920. u njoj je bio smešten Zavod za slepe i gluve srpske ratne invalide. Savezničko bombardovanje Zemuna 1944. teško je oštetilo objekat, ali je posle rata obnovljen. Godine 1965. kuća je zaštićena kao spomenik kulture.
Tako je građevina podignuta kao simbol privatnog bogatstva postepeno menjala funkciju i postajala deo javnog života Zemuna.
Zemun dobija svoj zavičajni muzej
Zavičajni muzej Zemuna osnovan je 1954. godine sa zadatkom da prikuplja, proučava, čuva i predstavlja materijalnu istoriju Zemuna. U početku nije imao Spirtinu kuću kao stalni dom.
Krajem šezdesetih odlučeno je da upravo ovo reprezentativno zdanje bude prilagođeno muzejskoj nameni. Kuća je 1970. godine adaptirana, a 1971. otvorena je prva stalna postavka koja je predstavljala istoriju Zemuna od najstarijih vremena do savremenog doba.
Nekadašnja kuća jedne porodice tako je postala kuća istorije čitavog grada.
Istorija Zemuna ne počinje Gardošem
Najvažnije je razumeti da istorija koju muzej čuva ne počinje starim kućama Donjeg grada, Gardošem niti Habzburškom monarhijom. Počinje mnogo ranije.
Prostor Zemuna naseljen je hiljadama godina. Arheološka građa govori o praistorijskim zajednicama, zatim o keltskom i rimskom Taurunumu, srednjovekovnom utvrđenju, osmansko-habzburškim sukobima, Vojnoj granici, razvoju trgovačkog i građanskog Zemuna, industrijalizaciji i velikim promenama XX veka. Muzej zato ne čuva samo „stari Zemun“ koji poznajemo sa razglednica, već mnogo dužu priču o prostoru na kojem je grad nastao.
Šta zavičajni muzej zapravo čuva?
Uloga zavičajnog muzeja razlikuje se od muzeja usmerenih prvenstveno na velike državne događaje, vladare i ratove. Ovde jednaku vrednost mogu imati stari plan Zemuna, fotografija ulice, račun iz trgovine, zanatski alat, komad nameštaja, predmet iz fabrike, porodični dokument ili obična stvar koju je neko svakodnevno koristio.
Takva građa omogućava da se odgovori na mnogo neposrednija pitanja: kako je izgledala ulica pre rušenja određene kuće, šta se prodavalo u radnji, kako je izgledao građanski salon, kojim alatima su radile zanatlije, šta su ljudi držali u svojim domovima i kako se grad fizički menjao.
Velika istorija govori šta se dogodilo Zemunu. Zavičajna zbirka pokazuje kako su Zemunci u tom vremenu živeli.
Sama kuća je jedan od najvećih eksponata
U mnogim muzejima zgrada je samo prostor u kojem se predmeti izlažu. U Spirtinoj kući granica između muzeja i eksponata gotovo nestaje. Originalni plafoni, intarzirani parketi, peći, zidno slikarstvo i arhitektonski detalji pripadaju istoj prošlosti o kojoj govore predmeti u vitrinama.
Posetilac zato ne ulazi u neutralnu savremenu salu već u autentičan građanski enterijer XIX veka. Upravo zbog toga rekonstrukcija nije mogla da se svede na popravljanje zidova, prozora i instalacija. Moralo je da se sačuva ono zbog čega je sama kuća istorijski dokument.
Dve decenije zatvorenih vrata
Početkom XXI veka stanje objekta zahtevalo je ozbiljnu sanaciju. Muzej je 2002. godine zatvoren za redovne posete, a obnova se pretvorila u dug i složen proces. Radilo se na građevinskoj sanaciji, zaštiti od požara i provale, instalacijama, konzervaciji zidnog slikarstva i tapeta, kao i na posebno zahtevnoj restauraciji belgijskih intarziranih parketa.
Tokom tog perioda kuća nije bila potpuno bez kulturnog života. Povremeno su organizovane izložbe i programi, ali puna muzejska funkcija nije bila vraćena. Za Zemun je to značilo da jedna od najvažnijih ustanova njegove kulturne baštine gotovo dve decenije postoji iza uglavnom zatvorenih vrata.
Muzej ponovo otvoren 2025.
Posle dugog perioda rekonstrukcije, Zavičajni muzej Zemuna je 2025. godine ponovo otvoren za posetioce. Obnovljena Spirtina kuća ponovo je dobila aktivnu muzejsku i izložbenu funkciju, a u njenim prostorijama organizuju se postavke i kulturni programi. Zvanični podaci Grada Beograda iz 2026. potvrđuju da je muzej ponovo dostupan javnosti, dok su tokom 2025. u njemu već održavane velike izložbe.
To je važnije od samog završetka građevinskih radova. Spirtina kuća više nije samo zaštićeni objekat koji se posmatra spolja. Ponovo je mesto u koje se ulazi i u kojem se istorija Zemuna predstavlja publici.
Kada običan predmet postane istorija
Najveća vrednost ovakvog muzeja možda se najbolje vidi na predmetima koji u trenutku nastanka nisu imali ništa muzejsko: fotografiji porodice, staroj razglednici, računu iz prodavnice, planu ulice, komadu posuđa, dokumentu zanatlije ili predmetu iz fabrike.
Sve je nekada bilo deo svakodnevice. Tek kada kuća nestane, fabrika se zatvori, ulica promeni izgled ili porodica ode, običan predmet postaje dokaz sveta koji više ne postoji.
Zato muzejska zbirka nije skladište starih stvari. Ona je sistem sačuvanih tragova.
Kuća jedne porodice postala je pamćenje grada
Kada je završena 1855, Spirtina kuća trebalo je da pokaže bogatstvo, evropski ukus i društveni položaj jedne trgovačke porodice. Niko tada nije mogao da pretpostavi da će više od jednog veka kasnije u istim salonima biti predstavljena istorija čitavog Zemuna.
Promenili su se vlasnici, države i namena zgrade, ali kuća je ostala. Danas se iza njene pseudogotičke fasade susreću praistorijski Zemun, Taurunum, srednjovekovni grad, Vojna granica, trgovački XIX vek, industrijski razvoj i život generacija XX veka.
Nekada je ova kuća pripadala jednoj od najbogatijih porodica Zemuna. Danas pripada njegovom pamćenju.