Između 1717. i 1918. godine Zemun je dobio veliki deo ulica, ustanova i građevina po kojima se prepoznaje njegovo staro jezgro. Na prostoru uz Dunav razvijali su se trgovina, zanati i gradska uprava; na obodu varoši radili su karantin i vojna straža; prema sremskom zaleđu širile su se kuće, bašte i nova predgrađa. Tokom XIX veka pridružili su im se štamparije, gimnazija, savremenija bolnica, železnica i industrijski pogoni.
Taj razvoj nije bio ravnomeran. Ratovi su prekidali poslove, donosili izbeglice i izlagali stanovništvo vojnim naredbama. Granica je stvarala zaradu za trgovce, prevoznike i gostioničare, ali je istovremeno ograničavala kretanje i podvrgavala svakodnevicu carinskoj, policijskoj i sanitarnoj kontroli.
Ni naziv „između dva carstva“ ne opisuje jednako čitavo razdoblje. Od 1718. do 1739. i Zemun i Beograd nalazili su se pod habzburškom vlašću. Kasnije su ih razdvajale Habzburška monarhija i Osmansko carstvo, a tokom XIX veka na beogradskoj strani postepeno se oblikovala samostalna srpska država. Godine 1918. Zemun više nije stajao naspram osmanske provincije, već naspram prestonice Srbije.
Od ratova krajem XVII veka do osvajanja 1717.
Habzburško zauzimanje Zemuna 1717. imalo je dugu ratnu prethodnicu. Tokom Velikog bečkog rata, vođenog od 1683. do 1699, habzburške snage stigle su do Zemuna i 1688. osvojile Beograd. Napredovanje prema jugu ubrzo je zamenilo povlačenje, a Osmanlije su 1690. ponovo uspostavile vlast nad oba grada.
Stanovništvo je pratilo promene fronta. Izbeglički talasi prelazili su Savu i Dunav, dok su kuće, usevi i trgovački poslovi ostajali izloženi ratnom razaranju. Velika seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem pripada tom širem kretanju stanovništva 1690. godine, a ne posebnom i jednokratnom naseljavanju samo Zemuna.
Karlovačkim mirom 1699. znatan deo Srema pripao je Habzburškoj monarhiji, ali je njegov jugoistočni deo sa Zemunom ostao pod osmanskom vlašću. Promena je usledila u novom ratu, započetom 1716. Posle pobede kod Petrovaradina, vojska princa Eugena Savojskog sledeće godine usmerila je glavni napad prema Beogradu. Zemun je tada prešao pod habzburšku kontrolu, a Beograd je osvojen u avgustu 1717.
Požarevački mir i prve godine nove uprave
Požarevački mir 1718. pravno je potvrdio habzburško teritorijalno proširenje, uključujući jugoistočni Srem sa Zemunom. Vojno zauzimanje i mirovno priznanje zato treba razlikovati: 1717. označava promenu vlasti na terenu, a 1718. njenu potvrdu međunarodnim sporazumom.
Nova uprava preuzela je naselje čije su privredne i porodične veze nastajale tokom osmanskog razdoblja. Promenili su se nosioci vlasti, pravila posedovanja zemlje i uslovi naseljavanja. Muslimansko stanovništvo uglavnom se povlačilo sa osmanskom državom, dok su se hrišćanske porodice vraćale ili doseljavale. Stizali su i ljudi povezani sa vojskom, upravom i zanatima potrebnim novim vlastima.
Zemun je najpre bio pod Dvorskom komorom, koja je upravljala državnim prihodima i posedima. Nije odmah postao razvijena samoupravna gradska opština. Između osvajanja i osnivanja Magistrata proteklo je više od tri decenije, ispunjene promenama upravnog i imovinskog položaja.
U prvoj polovini XVIII veka Beograd je još mogao da privlači poslove i stanovništvo iz šire okoline. Zemunski pogranični uspon dobio je drugačije uslove tek kada se državna granica ponovo vratila na Savu i Dunav.
Zemunsko vlastelinstvo i porodica Šenborn
Godine 1728. Zemun je sa nizom okolnih naselja uključen u vlastelinstvo porodice Šenborn. Njime su upravljali vlastelinski činovnici, a gradski i seoski stanovnici imali su različite obaveze prema posedniku i državi.
Pripadnost habzburškoj državi za zemljoradničku porodicu nije značila oslobođenje od dažbina i zavisnosti. Obrada zemlje, korišćenje pašnjaka i šuma, trgovina proizvodima i radne obaveze bili su povezani sa pravima vlastelinstva. Sporenje oko tereta i prihoda pripadalo je svakodnevici ovog poretka.
Zemunsko vlastelinstvo obuhvatalo je znatno širi prostor od gradske varoši. Zato njegovu istoriju treba razlikovati od razvoja samog Zemuna: stanovnik trgovačke ulice i seljak u udaljenijem sremskom naselju nisu imali iste poslove, mogućnosti ni obaveze.
Pogoršanje odnosa sa Osmanskim carstvom i potreba za pouzdanijim uređenjem granice postepeno su potisnuli vlastelinsku organizaciju. Zemunski prostor dobio je sve izrazitiju vojnu i sanitarnu namenu, koju privatna uprava imanjem nije mogla samostalno da uređuje.
Beogradski mir 1739. i nova uloga Zemuna
Rat od 1737. do 1739. završio se habzburškim povlačenjem iz Beograda. Beogradskim mirom 1739. severna Srbija vraćena je Osmanskom carstvu, a reka je ponovo razdvojila dve države.
Za Zemun je to bila važna promena u pravcu razvoja. Putnici i roba prema Beogradu i unutrašnjosti Balkana morali su da prođu kontrolisan prelaz. Grad je dobio poslove vezane za carinu, skladištenje, prevoz, pregled putnih isprava i sprečavanje epidemija.
Granica nije bila samo linija na karti. Činili su je stražari, pristaništa, dozvole, zdravstvene potvrde i postupci kroz koje je prolazio svaki odobreni promet. Trgovac je mogao imati ugovoren posao preko reke, a da mu njegovo izvršenje odlože visoka voda, vojna zabrana ili sumnja na zarazu.
Istovremeno su porodice i poslovni partneri održavali veze između dve obale. Poznavanje jezika, lokalnih prilika i službenih procedura postajalo je važna poslovna prednost. Iz takvih potreba razvijao se sloj posrednika bez kojih veliki deo prekogranične trgovine nije mogao lako da funkcioniše.
Vojna granica, komunitet i Magistrat
Uključivanje Zemuna u vojnograničarsko uređenje odvijalo se tokom četrdesetih godina XVIII veka, uz razgraničavanje vojnih i civilnih poseda do 1746. Arhivski pregledi izdvajaju 1749. kao godinu dobijanja položaja slobodnog vojnog komuniteta i 1751. kao početak rada Magistrata. U studiji Jelene Ilić i 1753. ima mesto u periodizaciji konačnog oblikovanja povlašćenog statusa.
Ovi datumi označavaju povezane, ali različite korake. Zemun je najpre uklopljen u vojnu organizaciju, zatim je dobio poseban gradski status, a potom upravni organ koji je taj status sprovodio u svakodnevnom životu.
Slobodni vojni komunitet nije bio isto što i slobodni kraljevski grad. Zemunci su imali određenu samoupravu i povoljnije uslove za trgovinu i zanate od stanovništva običnog graničarskog sela, ali su ostali pod nadzorom viših vojnih vlasti.
Magistrat je rešavao pitanja reda, privrede, imovine i komunalnih potreba. Njegova nadležnost obuhvatala je i poslove koji su kasnije razdvojeni između gradske uprave, policije, suda i drugih ustanova. Iznad njega stajala je vojna hijerarhija, pa lokalna odluka nije uvek bila poslednja reč u postupku.
Takav položaj omogućavao je razvoj građanstva, ali je ograničavao njegov politički uticaj. U Zemunu su se istovremeno susretali gradski interesi i zahtevi odbrane granice.
Ko je imao građanska prava
Pravni položaj stanovnika nije bio jednak. U komunitetu su se razlikovali punopravni građani, poreski obveznici bez istog obima povlastica i osobe koje su boravile pod posebnim uslovima zaštite ili dozvole.
Sticanje građanskog prava podrazumevalo je propisanu proceduru, a građanska isprava potvrđivala je povoljniji položaj njenog nosioca. Samo stanovanje u Zemunu nije automatski otvaralo pristup upravi, samostalnoj zanatskoj radnji ili istim pravima pri privređivanju.
Na mogućnosti pojedinca uticali su imovina, zanimanje, poreklo, veroispovest i porodične veze. Bogati trgovac, majstor, kalfa, sluga i nadničar pripadali su istom gradu, ali nisu raspolagali istim sredstvima niti istim pristupom odlučivanju.
Zato se razvoj zemunskog građanstva ne može svesti na rast broja lepih kuća. On obuhvata i borbu za pravo na rad, boravak, posedovanje nekretnine i učešće u gradskim poslovima. Upravo takve molbe i sporovi sačuvani su u dokumentaciji Magistrata.
Kontumac: ustanova čije početke treba pažljivo datovati
Zemunski Kontumac bio je deo sanitarnog kordona prema Osmanskom carstvu. Njegov zadatak prvenstveno je bio sprečavanje unošenja kuge, uz kontrolu putnika i robe koji su dolazili iz oblasti smatranih rizičnim.
U lokalnoj istoriografiji početak ustanove tradicionalno se vezuje za 1730. godinu. Deo stručne literature, međutim, navodi 1754. Ove podatke ne treba bez dodatne dokumentacije proglašavati datumima osnivanja i obnove, jer takvo objašnjenje samo po sebi nije dokazano. Pouzdano je da je sredinom XVIII veka u Zemunu delovala važna karantinska ustanova koja je kasnije proširivana i uređivana.
Njen prostor obuhvatao je područje današnjeg Gradskog parka i susednih javnih zgrada. Kompleks je razdvajao putnike i robu pod nadzorom od službenika i gradskog stanovništva. Njegove ograde, ulazi i raspored objekata služili su sprečavanju nekontrolisanog dodira.
Na tom mestu radili su upravnici, lekari, pisari, stražari i ljudi zaduženi za robu i održavanje. Kontumac je zbog obima poslova postao zasebno radno okruženje, sa sopstvenim pravilima kretanja i odgovornosti.
Kako se prelazila sanitarna granica
Trajanje karantina menjalo se sa procenom opasnosti i važećim propisima. Nije svaki putnik morao da provede isti broj dana, niti se celokupna istorija Kontumaca može objasniti pravilom o četrdesetodnevnoj izolaciji.
Posebna pažnja posvećivana je robi za koju se verovalo da može zadržati zarazu, naročito vuni, koži, pamuku, lanu i odeći. Provetravanje, pranje ili izlaganje propisanim sredstvima zavisili su od vrste predmeta. Hrana i ambalaža nisu uvek tretirane na isti način.
Poštanske pošiljke takođe su pregledane. U pojedinim režimima pisma namenjena unutrašnjosti monarhije otvarana su, perforirana i raskuživana, dok su pošiljke za strane zemlje mogle biti obrađene samo spolja. Nije svako pismo kroz čitavo razdoblje prolazilo identičan postupak.
Parlatorijum je omogućavao razgovor preko sanitarne prepreke. Za trgovce i porodice bio je mesto na kojem su se dogovarali poslovi ili razmenjivale vesti dok neposredan susret još nije bio dopušten. U kriznim godinama isti prostor dobijao je diplomatsku i političku ulogu.
Čardaci, carina i poslovi uz reku
Sanitarne mere sprovodile su se zajedno sa vojnom kontrolom. Straže duž obale nadzirale su pristupe, sprečavale nedozvoljene prelaske i prenosile obaveštenja. Legalni promet usmeravan je prema određenim mestima pregleda i prelaza.
U gradu su se carinski poslovi povezivali sa skladištima, prevozom i trgovinom. Carinarnica i Solara, podignute 1781, pripadale su tom sklopu javnih službi. So je bila važna roba i predmet državnog prihoda, dok su carinske procedure uticale na cenu i trajanje svakog većeg prekograničnog posla.
Priobalje su koristili ribari, lađari, nosači i prevoznici. Njihov rad zahtevao je poznavanje plovnog puta, rukavaca i promena vodostaja. Prevoz robe često je uključivao više uzastopnih radnji: iskrcavanje, skladištenje, pregled, pretovar na drugo plovilo ili zapregu i tek potom nastavak puta.
Zaradu zato nisu ostvarivali samo vlasnici trgovačke robe. Od prometa su živeli i ljudi čija se imena ređe pojavljuju u gradskim hronikama: radnici na obali, posluga u gostionicama, kočijaši i pomoćnici u skladištima.
Trgovačke kuće i veze sa Balkanom
Zemunski trgovci poslovali su prema Beogradu i unutrašnjosti Osmanskog carstva, ali i prema Pešti, Beču, drugim podunavskim gradovima i jadranskim pravcima. Na tim vezama počivala je potražnja za jezicima, poznanstvima i pouzdanim kreditom.
Među uglednim porodicama izdvajale su se Karamate, Spirte i drugi trgovci čiji su poslovi prevazilazili lokalnu pijacu. Porodično poreklo iz balkanskih trgovačkih sredina moglo je da olakša uspostavljanje poslovnih veza, ali se položaj održavao i ulaganjem, nasleđivanjem, partnerstvima i dobrom procenom rizika.
Kuća trgovca često je objedinjavala stanovanje i posao. Ulični deo služio je prodaji i predstavljanju porodičnog ugleda, dok su dvorište i pomoćne prostorije omogućavali skladištenje i rad. Reprezentativna fasada bila je vidljiv deo imovine čiji se veći deo nalazio u robi, potraživanjima i vezama sa drugim tržištima.
Trgovački uspon nije isključivao gubitke. Zatvaranje granice, rat, epidemija ili nenaplaćeni dug mogli su da ugroze i dobro uspostavljen posao. Sačuvani sudski predmeti dopunjuju sliku bogatog Zemuna sporovima, zalogama i prodajom imovine.
Stanovništvo koje se ne može svesti na dve zajednice
Srbi i Nemci činili su veliki deo stanovništva, ali su u Zemunu živeli i Grci, Cincari, Jevreji i doseljenici iz drugih balkanskih i srednjoevropskih oblasti. Pripadnost veroispovesti nije se uvek poklapala sa jezikom ili poreklom.
Istraživanje Ilije Nikolića o matičnim knjigama Nikolajevske crkve pokazalo je prisustvo ljudi zabeleženih kao Bugari, sa poreklom iz Sofije, Vidina, Plovdiva i drugih mesta. Među njima su bili trgovci i zanatlije, a brakovi i kumstva povezivali su ih sa srpskim stanovništvom.
U istom istraživanju pojavljuje se Dimitrije Dimčogli, kasapin, sapundžija i trgovac, koji je dolazio u spor sa Magistratom zbog načina klanja stoke i cene mesa. Takav podatak prikazuje konkretnog stanovnika sa zanimanjem, imovinom i obavezama prema gradu, umesto da ga svede na nacionalnu oznaku.
Starije podatke o stanovništvu zato treba čitati prema kategorijama izvornog popisa. Broj pravoslavnih nije automatski broj Srba, kao što broj rimokatolika nije bez ostatka broj Nemaca. Razlikovanje tih kategorija ne umanjuje ulogu pojedinih zajednica, već preciznije prikazuje grad.
Kuće i domaćinstva u popisu iz 1776.
Detaljniji prikaz grada pruža popis iz 1776, koji je obradila istoričarka Jelena Ilić. U njemu je zabeleženo 3.918 stanovnika, 799 stambenih objekata i 1.030 domaćinstava. Od popisanih kuća, 783 nalazile su se unutar grada, a 16 izvan palisada.
Brojevi pokazuju zašto kuća i domaćinstvo nisu isto. U pojedinim objektima zajedno su živeli vlasnici, suvlasnici i podstanari. Prosečno je na jednu kuću dolazilo 4,9 stanovnika, a na domaćinstvo 3,8 članova.
Popis je beležio i zanimanja, zemlju, stoku i poreske obaveze. Nadničari su činili više od četvrtine starešina domaćinstava. Taj podatak dopunjuje predstavu o bogatoj trgovačkoj varoši: značajan deo stanovnika izdržavao se radom za druge, bez većeg kapitala ili sopstvene radionice.
Jevrejska zajednica, ograničenja i privredni rad
Položaj zemunskih Jevreja pokazuje koliko se poslovni značaj pojedinca mogao razlikovati od njegovih prava. Dozvole boravka, mogućnost kupovine kuće i pravo na privređivanje zavisili su od odluka vlasti i ograničenja koja nisu važila jednako za sve stanovnike.
Arhivsko istraživanje Snežane Aleksić obuhvata kupoprodaje, dugove, zakup i sporove jevrejskih stanovnika tokom XVIII veka. Među navedenim primerima nalazi se i kožarka Šadel, koja se 1757. pojavljuje u sporu oko isplate kupljene kuće. Takvi slučajevi otkrivaju i privredni rad žena, često zaklonjen iza opštih prikaza trgovaca i porodičnih starešina.
Zajednica je održavala verski život, školovanje i međusobnu pomoć uprkos pravnim ograničenjima. U XIX veku u Zemunu je od 1825. do 1874. službovao rabin Jehuda Alkalaj, jedan od ranih zagovornika jevrejskog nacionalnog preporoda i povratka u Palestinu.
Njegovo delovanje pripada istoriji evropskih i balkanskih ideja tog doba. Ne treba ga svoditi na kasnije legende o neposrednom uticaju na svakog poznatog zemunskog Jevrejina ili potomka zemunske porodice.
Zanati, šegrti i majstorske radionice
Zanatska proizvodnja zadovoljavala je potrebe gradskog stanovništva, okolnih sela, vojske i putnika. U Zemunu su radili kovači, bravari, čizmari, ćurčije, krojači, pekari, stolari, berberi i drugi majstori. Njihove radnje popravljale su oruđe, izrađivale odeću i obuću i proizvodile predmete bez kojih trgovina i domaćinstvo nisu mogli da funkcionišu.
Esnafi su uređivali pristup zanatu, obuku i odnose među majstorima. Šegrtovanje i kalfenski rad prethodili su samostalnoj radionici. Putovanje radi usavršavanja, poznato kao vandrovka, omogućavalo je upoznavanje drugačijih tehnika i sredina, ali je značilo i odvajanje od kuće i nesigurne uslove rada.
Takav sistem štitio je određeni kvalitet i interese članova, ali je mogao da ograniči konkurenciju i ulazak novih ljudi u posao. Radionica je bila istovremeno mesto proizvodnje, obuke i odnosa zavisnosti između majstora i njegovih pomoćnika.
Zanate ne treba kruto raspoređivati prema narodnosti. Doseljavanje jeste donosilo nova znanja, ali su se veštine prenosile radom, šegrtovanjem i saradnjom, a ne samo porodičnim poreklom.
Njive, vinogradi i ribarstvo uz trgovačku varoš
I pored razvijene trgovine, velik deo zemunskog života ostao je vezan za zemlju. Gradsko stanovništvo obrađivalo je njive i bašte, držalo stoku i koristilo vinograde na pogodnim položajima. Poljoprivredni proizvodi stizali su i iz naselja sremskog zaleđa.
Granica između grada i sela bila je manje oštra nego što je danas zamišljamo. Domaćinstvo je moglo da prihod dopunjava poljoprivredom, a gradski trgovac da poseduje zemlju ili ulaže u preradu i prodaju proizvoda sa nje.
Ribari su koristili Dunav i njegove rukavce, dok su prodaja ulova, priprema ribe i prevoz povezivali reku sa gradskim tržištem. U toj privredi važni su bili pristup vodi, oprema, radna snaga i pravo na korišćenje određenih ribolovnih mesta.
Širenje varoši postepeno je potiskivalo poljoprivredno zemljište neposredno uz naselje. Taj proces nije tekao svuda istom brzinom: reprezentativne ulice, bašte, štale i njive dugo su postojale u malom međusobnom rastojanju.
Rat 1788–1791. i Karamatina kuća
U poslednjem velikom austrijsko-osmanskom ratu Zemun je ponovo postao neposredna pozadina operacija protiv Beograda. Kroz grad su prolazili vojnici, zaprege i materijal, a smeštaj komandi i snabdevanje opterećivali su njegove resurse.
Sa ovim ratom povezan je boravak cara Josifa II i vojnih zapovednika u Karamatinoj kući. Porodični dom pretvoren je u prostor u kojem su se ukrštali gradski ugled, smeštaj visokih gostiju i potrebe vojnog štaba. Feldmaršal Laudon vodio je operacije koje su završene habzburškim zauzimanjem Beograda u oktobru 1789.
Rat je doneo zaradu pojedinim dobavljačima, ali i prekide trgovine, izdvajanja za vojsku i strah od širenja borbi. Vojni uspeh nije značio trajnu promenu granice. Svištovskim mirom 1791. Beograd je vraćen Osmanskom carstvu.
Posledice sporazuma ponovo su se videle u kretanju stanovništva. Porodice koje nisu želele da ostanu pod obnovljenom osmanskom vlašću tražile su dozvolu da se nastane na habzburškoj strani.
Izbeglice i razvoj Gornje varoši
Naseljavanje Gornje varoši dobilo je snažan podsticaj krajem XVIII veka, u vezi sa ratom, vojnim i sanitarnim potrebama i dolaskom stanovništva iz Srbije. U izvorima se pojavljuje i naziv Josefstadt.
Istorijski arhiv Beograda objavio je podatak o spisku iz 1791. godine sa 48 srpskih porodica, pretežno zanatlijskih, koje su želele da pređu iz Beograda u Zemun. To nije popis svih izbeglica niti svih budućih stanovnika Gornje varoši, već konkretan dokument o jednoj grupi doseljenika.
Novo stanovništvo moralo je da obezbedi stanovanje, zemljište i pravo na rad. Za grad su doseljenici predstavljali dodatnu radnu snagu i nova znanja, ali i potrebu za školama, verskim ustanovama i komunalnim uređenjem.
Gornja varoš razvijala se drugačije od trgovačkog Donjeg grada. U njoj su duže opstajali prostranija dvorišta, poljoprivredni poslovi i prizemna izgradnja. Podizanje Svetotrojičine crkve, završene 1842, i razvoj škole učvrstili su njen položaj kao zasebno prepoznatljivog dela Zemuna.
Franctal: plansko naseljavanje 1816.
Drugo važno proširenje vezuje se za nemačko naselje Franctal. Prema istorijatu koji čuva udruženje njegovih nekadašnjih stanovnika, 72 porodice iz Lazarfelda u Banatu tražile su krajem 1815. dozvolu za preseljenje i zemlju kod Zemuna.
Prvi zahtev nije prihvaćen, ali je posle ponovljenog obraćanja naseljavanje odobreno. U postupku su učestvovali predstavnici vojne uprave i zemunski činovnici, među njima i policijski službenik Kovačević. Car Franc I odobrio je 3. novembra 1816. naziv Franzensthal, iz kojeg je u lokalnom govoru nastao Franctal.
Naselje je planirano sa pravilnijim rasporedom ulica i unapred predviđenim mestima za školu i crkvu. Njegov izgled razlikovao se od starijeg jezgra, oblikovanog trgovačkim ulicama i nepravilnostima terena.
Poljoprivreda je dugo činila osnovu života stanovnika. Tokom XIX veka razvijali su se škola, parohija i udruženja, a krajem veka podignuta je crkva Svetog Vendelina. Franctal je tako postao važan deo zemunske privrede i društvenog života, uz očuvanje sopstvenih lokalnih osobenosti.
Crkve, škole i zajednički gradski prostor
Izgradnja pravoslavnih i katoličkih crkava, sinagoga i konfesionalnih škola oblikovala je raspored gradskog života. Oko njih su se okupljale zajednice, vodile matične knjige i organizovali dobročinstvo i obrazovanje.
Nikolajevska i Bogorodičina crkva pripadaju najvažnijim građevinama zemunskog XVIII veka. Njihova unutrašnjost pokazuje veze grada sa razvijenim umetničkim radionicama: uz Nikolajevsku se vezuje Dimitrije Bačević, a uz Bogorodičinu rezbar Aksentije Marković i slikar Arsenije Teodorović.
Katoličke ustanove imale su svoje parohijske, školske i dobrotvorne poslove. Jevrejska zajednica održavala je sinagogalni i obrazovni život, a u XIX veku jasnije su se oblikovale ustanove aškenaske i sefardske zajednice.
Prisustvo više veroispovesti ne znači da su među stanovnicima uvek vladali sklad i ravnopravnost. Poslovna saradnja, susedstvo i zajednički gradski interesi postojali su uporedo sa nejednakim pravima, sporovima i predrasudama. Istoriju Zemuna čini upravo taj svakodnevni odnos saradnje i razlika, a ne naknadno zamišljena slika grada bez društvenih napetosti.
Gradska bolnica: odluka 1784, objedinjavanje 1795.
Pre osnivanja zajedničke gradske bolnice u Zemunu su radile konfesionalne ustanove povezane sa katoličkom i pravoslavnom zajednicom. Njihova uloga uključivala je zbrinjavanje bolesnih i siromašnih, u uslovima koji su se znatno razlikovali od savremene bolničke medicine.
Generalna komanda je 25. februara 1784. naredila objedinjavanje bolničkih fondova i uređenje zajedničke ustanove. Taj datum predstavlja osnov za obeležavanje početka Gradske bolnice.
Finansijsko i upravno povezivanje, međutim, nije odmah značilo preseljenje svih bolesnika u jednu zgradu. Istraživanje osnivanja Zemunske bolnice pokazuje da je fizičko objedinjavanje završeno 1795. godine. Razlika između te dve godine objašnjava kako je ustanova nastajala kroz niz odluka i praktičnih radova.
Bolnička istorija zato ne počinje otvaranjem jedne potpuno nove i već razvijene medicinske kuće. Ona obuhvata preuređivanje ranijih oblika pomoći, zajedničko finansiranje i postepeno povećavanje odgovornosti gradske uprave za zdravlje stanovništva.
Zemun u vreme Prvog srpskog ustanka
Izbijanje ustanka 1804. promenilo je prilike neposredno preko Save. Zemun je postao važno mesto nabavke, posredovanja i prikupljanja vesti za ustanike, ali je ostao pod habzburškom upravom.
Među ljudima koji su povezivali dve obale nalazio se Petar Ičko, trgovac i diplomata, čiji se boravak u Zemunu vezuje za godine uoči ustanka. Poznavanje jezika, trgovačkih običaja i osmanskih prilika činilo ga je korisnim posrednikom. Kuća povezana sa njegovim imenom pripada sačuvanim građevinama starog grada.
Zemunski trgovci i zanatlije učestvovali su u snabdevanju hranom, opremom i vojnim materijalom. Za ustaničko područje blizina tržišta i radionica bila je velika prednost, naročito kada je sopstvena proizvodnja bila nedovoljna.
Pomoć pojedinaca ne treba poistovećivati sa zvaničnom habzburškom politikom. Vlasti su istovremeno čuvale granicu, pratile ustanak i nastojale da kontrolišu promet oružja. Posao koji je za zemunskog trgovca predstavljao pomoć sunarodnicima ili zaradu mogao je za upravu biti kršenje propisa.
Slom ustanka 1813. i prihvat izbeglica
Posle sloma Prvog srpskog ustanka izbeglice su prelazile na habzburšku teritoriju. Među njima su bile ustaničke starešine, njihove porodice i ljudi koji su napuštali domove iz straha od odmazde.
Zemun je zbog blizine Beograda postao jedno od mesta njihovog prihvata i nadzora. Karađorđev prelazak i kasniji boravak u manastiru Feneku pripadaju tom izbegličkom putu kroz jugoistočni Srem.
Prijem nije podrazumevao slobodno kretanje i trajno nastanjivanje po sopstvenom izboru. Vlasti su kontrolisale zdravstveno stanje, smeštaj i dalje upućivanje ljudi. Ustanici su za njih bili i političko pitanje, a velika koncentracija izbeglica stvarala je dodatne teškoće u snabdevanju.
Za porodice je prelazak reke često značio gubitak imovine i zavisnost od rođaka, poznanika ili pomoći. Iza političke istorije ustanka ostala je i istorija rasutih domaćinstava, privremenog smeštaja i pokušaja da se nastavi neki oblik rada.
Smirivanje prilika posle Drugog srpskog ustanka omogućilo je obnovu trgovine. Zemun je i dalje snabdevao susedno područje zanatskim proizvodima i robom koja je dolazila iz drugih delova monarhije.
Granica prema Srbiji više nije ista granica
Tokom XIX veka položaj Beograda i Srbije menjao se u više koraka. Autonomija potvrđena 1830, povlačenje osmanskih posada iz preostalih gradova 1867. i međunarodno priznanje nezavisnosti Srbije 1878. nisu bili isti događaj.
Sa zemunske strane reke te promene su se primećivale u službenim odnosima, putnim ispravama, trgovini i političkim očekivanjima. Naspram grada sve jasnije je stajala srpska uprava sa sopstvenim ustanovama, a ne samo osmanski garnizon i provincijska vlast.
Zemun je ostao u drugoj državi. Bliskost jezika, porodica i poslovnih interesa nije uklonila carinu, različite propise i državne politike. Ponekad je olakšavala saradnju, a ponekad je činila pogranične stanovnike naročito osetljivim na zaoštravanje odnosa.
Ovaj razvoj objašnjava zašto se zemunska istorija XIX veka ne može predstaviti kao nepromenjen susret „Austrije i Turske“. Pred sam kraj razdoblja granica je razdvajala Austro-Ugarsku i Kraljevinu Srbiju, sa drugačijim odnosom snaga i političkim ciljevima.
Školstvo i razvoj građanske kulture
Osnovne škole nastajale su uz verske zajednice i u vezi sa potrebama stanovništva različitih jezika. Pismenost je bila važna za bogosluženje i obrazovanje, ali i za trgovinu, prepisku, računovodstvo i službu u upravi.
U prvoj polovini XIX veka širili su se knjižni fondovi, čitanje novina i interesovanje za javna predavanja i predstave. Srpska biblioteka osnovana 1825. pripada ranim ustanovama tog razvoja. Školska i crkvena zgrada mogle su istovremeno služiti kao mesta kulturnog okupljanja.
U gostionicama i većim salama održavali su se muzički i pozorišni programi. Arhivski pomen zemunskog pozorišta iz 1793. pokazuje da su takve aktivnosti postojale i pre izgradnje posebnih kulturnih zdanja.
Mogućnost školovanja ostala je nejednaka. Troškovi, porodične potrebe i očekivanja vezana za pol uticali su na to koliko dugo dete ostaje u školi. Razvoj obrazovanja devojčica zato treba posmatrati kao poseban društveni proces, a ne kao automatsku posledicu otvaranja muških škola.
Revolucija 1848–1849. i srpski pokret
Revolucionarna 1848. pokrenula je zahteve za političkim pravima, nacionalnim priznanjem i promenom uprave širom monarhije. U Zemunu su se nezadovoljstvo lokalnim vlastima i širi politički sukobi povezali sa srpskim pokretom u južnoj Ugarskoj.
Grad je učestvovao u događajima oko Majske skupštine u Sremskim Karlovcima. Karamatina kuća ponovo je dobila javnu ulogu, ovoga puta u vezi sa patrijarhom Josifom Rajačićem i ustanovama pokreta. Atanasije Karamata obavljao je blagajničke poslove.
Ratna dejstva donosila su ranjenike, izbeglice i potrebu za snabdevanjem. Zemun je tokom dela revolucionarnog razdoblja postao mesto rada političkih tela i štamparije, uz svakodnevno nastojanje da se održe red i gradske službe.
Vojvodinu Srpsku proglašenu 1848. treba razlikovati od Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata, carske upravne oblasti osnovane 1849. Potonja nije obuhvatila područje Vojne granice na isti način na koji ga je zamišljao revolucionarni program. Zemunsko učešće u pokretu zato ne znači da je grad potom jednostavno postao deo te carske oblasti.
Štamparije i Ignjat Sopron
Prenošenje štamparije Danila Medakovića u Zemun 1849. povezano je sa revolucionarnim prilikama. Štampa je omogućavala brzo umnožavanje političkih obaveštenja, novina i knjiga, pa je njena uloga prevazilazila običan zanatski posao.
Trajnije mesto u gradskoj štamparskoj istoriji zauzeo je Ignjat Sopron, koji je 1851. otvorio štampariju u Zemunu. Prema Austrijskom biografskom leksikonu, njegova produkcija obuhvatala je srpske, nemačke, bugarske i grčke tekstove.
Sopron je bio povezan i sa lokalnim novinarstvom. Uz njegovo ime vezuju se „Zemunski glasnik“, „Der Grenzbote“ i „Semliner Wochenblatt“. Različiti jezici publikacija odgovarali su čitalaštvu koje nije bilo ograničeno na jednu nacionalnu sredinu.
Bavio se i prošlošću grada. Njegov „Povestni nacrt grada Zemuna i okoline mu“ objavljen je 1882, a nemačka monografija o Zemunu i okolini 1890. Ovi radovi pripadaju osnovama lokalne istoriografije, uz ograničenja svojstvena znanju i načinu pisanja njihovog vremena.
Štamparija je time postala mesto na kojem se grad istovremeno obaveštavao o tekućim događajima i oblikovao sopstvenu istorijsku predstavu.
Zgrada Magistrata i promena izgleda središta
U prvoj polovini XIX veka Zemun je dobio novu zgradu Magistrata na prostoru današnjeg Magistratskog trga. Završena 1832, prema projektu Jozefa Felbera, a zatim proširena, ona je predstavljala jedan od najvažnijih javnih objekata građanskog grada.
Uređenje upravnog središta bilo je deo šireg preobražaja. Trgovačke i stambene kuće dobijale su pravilnije fasade, spratove i reprezentativnije ulaze. Ulice starog jezgra povezivale su javne ustanove, pijacu, verske objekte i prilaze Dunavu.
Promene nisu svuda tekle istovremeno. Uz uređene fasade opstajali su pomoćni objekti, dvorišne radionice i skromno stanovanje. Izgled glavne ulice nije verno prikazivao uslove u svakom sokaku.
Središte grada menjali su i požari, prepravke i promene vlasnika. Današnja građevina zato može da sadrži delove iz različitih razdoblja. Godina na fasadi ili u nazivu kuće ne mora označavati starost svih njenih zidova i prostorija.
Austrijsko carstvo i Austro-Ugarska: nazivi koji imaju datume
Habzburška monarhija bila je složena država različitih zemalja, statusa i upravnih tradicija. Austrijsko carstvo proglašeno je 1804, a dvojna Austro-Ugarska nastala je nagodbom 1867. Za događaje iz XVIII veka naziv Austro-Ugarska zato nije istorijski primeren.
U dualističkom poretku postojali su austrijski i ugarski deo monarhije, uz zajedničke poslove poput spoljne politike i vojske. Hrvatsko-ugarska nagodba 1868. uredila je položaj Hrvatske i Slavonije u zemljama ugarske krune.
Zemunski put prema tom upravnom okviru tekao je preko razvojačenja Vojne granice. Nije se radilo samo o promeni zastave ili naziva kancelarije, već o preuređenju nadležnosti, budžeta, sudskih poslova i odnosa prema višim vlastima.
Građanski politički život dobio je više prostora, ali nije predstavljao savremenu demokratiju sa opštim i jednakim biračkim pravom. Imovina, društveni položaj i važeća izborna pravila i dalje su određivali ko može da utiče na upravu.
Reforma 1871. i prvi izbor gradonačelnika 1872.
Prelazak iz vojnog komuniteta u građanski uređenu opštinu najčešće se vezuje za 1871. godinu. Tadašnje promene ne treba poistovetiti sa datumom svih kasnijih izbora i konačnog teritorijalnog priključenja.
Istorijski pregled objavljen u „Beogradskim opštinskim novinama“ 1937. navodi da je Konstantin Petrović izabran za prvog gradonačelnika 1872. godine i da je tu dužnost obavljao do 1875. Razdvajanje reforme 1871. od izbora 1872. otklanja neslaganje koje se često prenosi u sažetim prikazima zemunske istorije.
Posle Petrovića gradsku upravu vodili su, između ostalih, Svetozar Jovanović, Stevan Marković, Panajot Morfi, Fridolin Kosovac i Petar Marković. Njihovi mandati pripadaju različitim fazama komunalnog, građevinskog i političkog razvoja.
Konačno uključivanje nekadašnje vojnograničarske oblasti u Hrvatsku i Slavoniju usledilo je 1881. Time je završen dug prelaz iz neposrednije vojne uprave u civilni sistem. Zemun je ostao granični grad, ali njegova gradska uprava više nije počivala na istom komunitetskom poretku kao sredinom XVIII veka.
Gimnazija i nove školske zgrade
Zemunska gimnazija vodi poreklo od škole osnovane 1858. kao niža realka. Prva generacija bila je mala, a broj razreda i obim nastave proširivali su se tokom narednih decenija.
Godinu osnivanja ustanove treba razlikovati od podizanja njene zgrade. Reprezentativno zdanje izgrađeno je 1879. prema projektu Nikole Kolara. Uoči i tokom Prvog svetskog rata podignuto je i proširenje, dovršeno 1916.
Realno obrazovanje odgovaralo je potrebama grada trgovaca, činovnika i tehničkih zanimanja. Širenje škole omogućavalo je da veći deo školovanja učenici obave u Zemunu, umesto da rano odlaze u druge gradove.
Razvoj ženskog obrazovanja dobio je vidljiv izraz u zgradi iz 1899, projektovanoj za potrebe devojačkog školstva. Školski objekti pred Prvi svetski rat po veličini i opremi znatno su se razlikovali od ranijih učionica uz crkvene zgrade.
Nove škole nisu služile samo rastu broja učenika. Menjale su izgled grada, uslove nastave i društvena očekivanja od obrazovanja dece.
Od bolnice za siromašne do savremenije medicine
Tokom XIX veka Zemunska bolnica razvijala se od skromne ustanove za zbrinjavanje bolesnih i siromašnih prema organizovanijem medicinskom centru. Imućniji bolesnici često su lečeni kod kuće, pa bolnički prijem dugo nije imao isto društveno značenje kao danas.
Važnu ulogu dobile su milosrdne sestre Svetog Vinka Paulskog, koje su preuzele upravljanje i negu 1887. Nova bolnička zgrada otvorena je 4. oktobra 1891. Projektovao ju je Johan Nepomuk Holc, a ustanova je raspolagala sa približno stotinu postelja.
U razvoju hirurgije izdvajao se Vojislav Subotić. Bolnički rad postepeno je dobijao stručnije odeljenje, opremu i prostor primeren operativnom lečenju. Krajem veka podignut je infektivni paviljon, a 1901. uveden rendgenski aparat.
Napredak se nije sastojao samo u kupovini uređaja. Zahtevao je obučeno osoblje, održavanje higijene, finansiranje i organizaciju nege. U tome su važnu ulogu imale žene čiji je rad održavao ustanovu svakodnevno, iako se u istorijskim pregledima češće pamte imena lekara i upravnika.
Železnica 1883–1884. i novo mesto grada u saobraćaju
Železnička pruga iz pravca Subotice i Novog Sada stigla je do Zemuna 1883. Saobraćaj do zemunske stanice otvoren je 10. decembra te godine. Sledeće, 1884, uspostavljena je železnička veza preko Save prema Beogradu i srpskoj mreži.
Stara zemunska stanica nije se nalazila na mestu današnje stanice. Bila je znatno bliže reci i Beogradu, na prostoru koji se u kasnijem gradu vezivao za okolinu hotela „Jugoslavija“. Zbog toga današnji položaj železničke infrastrukture ne treba prenositi na kraj XIX veka.
Voz je promenio brzinu putovanja, kapacitet prevoza i raspored poslova. Pogranične formalnosti nisu nestale: železnička stanica postala je novo mesto susreta državne kontrole, putnika i robe.
Za stare posredničke poslove promena nije uvek bila povoljna. Roba je sada mogla brže da prođe kroz grad, bez ranijeg dugog zadržavanja. Istovremeno su se otvorila radna mesta vezana za železnicu, pretovar, skladišta i veće proizvodne pogone. Zemun je morao da prilagođava privredu novim pravcima saobraćaja.
Od Pantelićeve radionice do industrijskih pogona
Među prepoznatljivim zemunskim preduzećima posebno mesto zauzima radionica porodice Pantelić. Njeni počeci vezuju se za bravarski posao koji je Đorđe Pantelić pokrenuo 1854. Kasnije se proizvodnja razvila prema livenju zvona i izradi toranjskih časovnika.
Godinu osnivanja radionice ne treba predstavljati kao trenutak u kojem je već postojalo preduzeće sa svim kasnijim proizvodnim programima. Njegov razvoj trajao je kroz više generacija, a tehničko znanje i narudžbine širili su obim posla.
U gradu su tokom druge polovine XIX i početkom XX veka radili mlinovi, pilane, ciglane, metalne i drvoprerađivačke radionice i pogoni za proizvodnju različite robe. Pored reke, za njihov položaj postajali su važni železnica, dostupno zemljište i radna snaga.
Industrijalizacija nije odmah potisnula male majstore. Veći pogoni, porodične radionice i povremeni rad postojali su zajedno. Različiti oblici proizvodnje omogućavaju da se privredna istorija Zemuna prati i kroz fabrike i kroz mnogo brojnije manje poslove.
Banke, štednja i položaj radnika
Razvoj trgovine i proizvodnje povećavao je potrebu za kreditom, osiguranjem potraživanja i sigurnijim čuvanjem novca. Banke, štedionice i zadružne ustanove postajale su deo gradskog privrednog života.
Pristup kapitalu nije bio podjednak. Ugledna trgovačka kuća mogla je da računa na imovinu i mrežu poslovnih partnera, dok su sitni majstori i radnici imali mnogo uži prostor za zaduživanje i štednju.
Rast broja zaposlenih u većim pogonima otvarao je pitanja nadnice, radnog vremena, povreda i izdržavanja porodice u slučaju bolesti. Početkom XX veka u Zemunu su se razvijali radničko organizovanje i štrajkačka aktivnost, kao deo širih društvenih promena u monarhiji.
Slika modernog grada zato obuhvata i skučeno stanovanje, nesiguran posao i socijalne razlike. Električno osvetljenje i lepa fasada fabrike nisu govorili dovoljno o svakodnevnom položaju radnika koji je u njoj provodio dan.
Gašenje Kontumaca i nastanak Gradskog parka
Ukidanje sanitarnog kordona i oslobađanje kontumackog zemljišta predstavljali su postepen proces krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina XIX veka. Podatak da je zemunska ustanova još radila 1871. isključuje tvrdnju da je konačno zatvorena već 1842.
Prestankom stare namene otvorilo se pitanje uklanjanja objekata, prenosa zemljišta i njegovog novog uređenja. Prostor koji je ranije razdvajao putnike od grada postao je pogodan za javne sadržaje.
Uređenje Gradskog parka započelo je 1880. U blizini su nastajale i proširivane školske ustanove. Promena je bila vidljiva i u načinu korišćenja prostora: nekadašnji ograđeni kompleks sa ograničenim pristupom pretvarao se u mesto šetnje, odmora i obrazovanja.
Dve kontumacke kapele ostale su kao neposredan trag ranije namene. Pravoslavna kapela Svetog arhangela Gavrila i katolička kapela Svetog Roka čuvaju vezu između današnjeg parka i ustanove koja je više generacija uticala na kretanje ljudi kroz Zemun.
Kej, bunari i električno osvetljenje
Uređenje dunavske obale bilo je važno zbog pristaništa, zaštite od visokih voda i gradskog izgleda. Obaloutvrda građena od 1886. do 1889. predstavljala je veliki komunalni zahvat, a kej je potom sve izrazitije dobijao ulogu šetališta.
Promena nije značila da je reka prestala da predstavlja opasnost. Održavanje obale, praćenje vodostaja i odvodnjavanje ostali su trajni poslovi. Na istom priobalju ukrštali su se rad, saobraćaj i slobodno vreme.
U vodosnabdevanju je važan korak bilo izvođenje arteskih bunara 1892. Takav zahvat ne treba poistovećivati sa postojanjem potpune vodovodne mreže i kućnih priključaka u svim delovima grada.
Električna centrala i osvetljenje uvedeni su 1901. Svetlost na ulicama i mogućnost upotrebe električne energije menjali su radne i životne navike, ali su se uslovi razlikovali od ulice do ulice i od domaćinstva do domaćinstva.
Komunalna modernizacija bila je niz odvojenih ulaganja, a ne događaj posle kojeg je Zemun odjednom raspolagao svim osobinama savremenog grada.
Udruženja, gostionice i slobodno vreme
Građanski život razvijao se kroz muzička, pevačka, dobrotvorna, vatrogasna i sportska udruženja. Njihovi članovi priređivali su programe, prikupljali priloge i uređivali prostor za okupljanje.
Gostionice su imale važnu ulogu jer su uz smeštaj i hranu mogle da ponude salu za sastanak, koncert ili predstavu. U njima su se susretali putnici, trgovci i stanovnici grada, ali se društvo često delilo prema jeziku, zanimanju i materijalnom položaju.
Šetnja kejom i parkom stvarala je drugačiji oblik javnog života od okupljanja na pijaci ili u radionici. Odeća, ponašanje i izbor društva postajali su vidljivi deo građanskog predstavljanja.
Istovremeno su postojali svakodnevni poslovi bez odmora i sigurnog slobodnog vremena. Razlika između prazničnog grada na razglednicama i radnog dana njegovog stanovništva važna je za razumevanje epohe.
Milenijumska kula 1896. i značenje jubileja
Kula na Gardošu podignuta je 1896. u okviru milenijumskih proslava kojima je obeležavana hiljadugodišnjica doseljavanja Mađara u Karpatski basen. Jubilej je bio vezan za tradicionalno datovanje tog procesa u 896. godinu, a ne za hiljadu godina od osnivanja Ugarske kraljevine.
Izbor Gardoša naglasio je položaj Zemuna na južnoj granici zemalja ugarske krune. Građevina je imala memorijalnu i političku namenu, dok je njen uzvišeni položaj omogućavao da postane upadljiv deo gradske panorame.
Milenijumsku kulu treba razlikovati od ostataka srednjovekovne tvrđave među kojima je podignuta. Narodni naziv Sibinjanin Jankova kula ne određuje vreme njene izgradnje niti znači da ju je podigao Janoš Hunjadi.
Vremenom je dobila ulogu lokalnog obeležja koja je nadživela državu i jubilej njenog nastanka. Njena istorija pokazuje kako građevina može da zadrži fizički oblik, a promeni značenje za stanovnike grada.
Zemun na početku Prvog svetskog rata
Izbijanjem rata 1914. Zemun se našao neposredno uz front. Blizina Beograda, železničkog mosta i rečnih komunikacija pretvorila je njegovo područje u prostor vojnog raspoređivanja, kontrole i prekida uobičajenog saobraćaja.
Civilna uprava radila je pod ratnim pritiskom. Posebno su bili ugroženi stanovnici srpske nacionalnosti, koje su vlasti posmatrale kroz sumnju u političku lojalnost. Nacionalno poreklo i prekogranične porodične veze postajali su razlog za nadzor i represivne mere.
Srpska ofanziva u Sremu tokom septembra 1914. donela je privremeni ulazak srpskih snaga u Zemun. Njihovo povlačenje otvorilo je prostor za odmazdu i pojačanu kontrolu stanovništva koje je dočekalo vojsku ili je bilo optuženo za saradnju.
Ratna istorija grada zato se ne iscrpljuje u pomeranju jedinica i položajima artiljerije. Obuhvata zatvaranje radnji, gubitak prihoda, razdvajanje porodica i prisilno napuštanje kuća.
Interniranje stanovništva i život u izgnanstvu
Represija nad civilima dobila je naročito težak oblik kroz interniranje. Ljudi su odvođeni iz pograničnog područja u unutrašnjost monarhije, često bez mogućnosti da obezbede imovinu ili slobodno izaberu mesto boravka.
Vladimir Huzjan u istraživanju sremskih interniraca navodi zemunski franjevački letopis, prema kojem je prinudno iseljavanje pravoslavnog stanovništva započelo 29. oktobra 1914. Vojna obrazloženja govorila su o bezbednosti granice i navodnom pomaganju neprijatelju, ali te optužbe nisu dokaz pojedinačne krivice svih odvedenih.
Huzjanova obrada varaždinske dokumentacije iz 1915. i 1916. obuhvata 131 lečenog i 58 umrlih interniraca iz Srema. Ti brojevi odnose se na istraženu grupu u Varaždinu, ne na ukupan broj stradalih Zemunaca niti na sve žrtve interniranja.
Prisilni boravak daleko od kuće donosio je nemaštinu, bolest i zavisnost od pomoći. Povratak nije automatski obnavljao raniji život: porodice su morale ponovo da obezbede stanovanje, posao i sredstva za izdržavanje.
Poslednje ratne godine
Posle okupacije Srbije 1915. neposredna vojna situacija na reci promenila se, ali ratni režim nije prestao. Mobilizacija, nestašice, kontrola kretanja i ograničavanje javnog života nastavili su da utiču na grad.
Nedostatak radne snage i poskupljenja pogađali su domaćinstva i proizvodnju. Žene, stariji i deca preuzimali su poslove odsutnih članova porodice. U gradu sa različitim nacionalnim zajednicama rat je produbio nepoverenje i pojačao pritisak na one koje je država smatrala politički nepouzdanim.
Povratnici iz internacije nisu činili odvojenu istoriju od ostatka grada. Njihovi problemi bili su deo šireg slabljenja privrede i socijalne sigurnosti, ali i posledica posebno teških mera kojima su prethodno bili izloženi.
Kada je Austro-Ugarska počela da se raspada 1918, Zemun je kraj monarhije dočekao iscrpljen ratom, sa potrebom da obnovi snabdevanje, javni red i rad ustanova.
Novembar 1918: kraj habzburške vlasti
U završnici rata stara državna uprava gubila je oslonac, a lokalni odbori nastojali su da preuzmu brigu o redu i snabdevanju. Srpska vojska ušla je u Zemun 5. novembra 1918. godine. Taj događaj označio je kraj habzburške vlasti u gradu.
Promena je bila deo šireg raspada monarhije i političkog povezivanja južnoslovenskih oblasti. Za Srem je značajna skupština u Rumi 24. novembra, dok je odluka novosadske skupštine sledećeg dana obuhvatala Banat, Bačku i Baranju. Ove skupštine ne treba spajati u jedan događaj sa istim teritorijalnim obuhvatom.
Stvaranjem Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca 1. decembra 1918. Zemun je ušao u novu državu. Ukidanje stare međudržavne granice promenilo je njegov odnos sa Beogradom, trgovinske tokove i budući pravac širenja.
Ipak, 1918. nije postao deo beogradske gradske uprave. Zemun je zadržao posebnu opštinsku organizaciju, a administrativno spajanje sa Beogradom usledilo je 1934. Razlikovanje te dve promene neophodno je za razumevanje njegovog međuratnog razvoja.
Šta je ostalo od dva veka habzburškog Zemuna
Nasleđe ovog razdoblja sačuvano je u ulicama starog jezgra, crkvama, školama, bolničkim zgradama, građanskim kućama i javnim prostorima. Njihova vrednost nije samo u arhitekturi. Svaki od tih objekata bio je vezan za određene poslove, zajednice i načine upravljanja gradom.
Drugi veliki izvor čini dokumentacija Zemunske uprave koju čuva Istorijski arhiv Beograda. U fondu Zemunski magistrat nalaze se knjige i spisi koji omogućavaju proučavanje trgovine, gradnje, porodičnih odnosa i svakodnevnih sporova. Građa je nastajala na više jezika, među kojima su nemački, hrvatski, latinski, mađarski, osmanski turski, grčki i hebrejski.
Takvi izvori otkrivaju mnogo širu sliku od niza careva, ratova i gradonačelnika. U njoj se pojavljuju žene koje kupuju kuću, zanatlije koje traže dozvolu, doseljenici koji mole za zemlju i porodice koje se vraćaju iz internacije.
Habzburški period ostavio je Zemunu razvijene gradske ustanove i prepoznatljiv izgled, ali i iskustvo vojne kontrole, pravne nejednakosti i ratnog nasilja. Između tih krajnosti odvijao se svakodnevni rad stanovnika koji su od pogranične varoši stvarali grad.