Srednjovekovni Zemun razvijao se na uzvišenju iznad Dunava i u naselju koje se spuštalo prema njegovoj obali. Kopneni putevi povezivali su ga sa unutrašnjošću Srema i Ugarske, a rečni prelazi sa Beogradom i putevima prema Balkanskom poluostrvu. U mirnim razdobljima tim pravcima stizali su trgovci i putnici. U ratovima su istim prilazima napredovale vojske koje su morale da ovladaju obema stranama reke.
Zbog takvog položaja Zemun je u pisanim izvorima najvidljiviji tokom opsada i velikih pohoda. Iza vojnih događaja, međutim, postojao je grad sa domaćinstvima, trgovcima, obradivim zemljištem i poslovima vezanim za Dunav. Njegova prošlost obuhvata razaranja, obnavljanje utvrđenja, smenjivanje gospodara i svakodnevno održavanje veza sa zaleđem.
Od ranosrednjovekovnog naseljavanja do osmanskog osvajanja 1521. godine taj razvoj nije tekao ravnomerno. Pojedine događaje možemo pratiti gotovo iz dana u dan, dok za čitave decenije nemamo neposredne vesti. Razlika između tih razdoblja određuje i koliko pouzdano možemo opisati izgled, stanovništvo i ulogu tadašnjeg Zemuna.
Između antičkog Taurunuma i srednjovekovnog naselja
Prostor nekadašnjeg Taurunuma zadržao je geografske prednosti i posle promena koje su tokom kasne antike i ranog srednjeg veka zahvatile Podunavlje. Uzvišena obala, pristup vodi i veze kroz Srem ostali su pogodni za naseljavanje. Ipak, iz toga ne proizlazi da je rimski grad bez prekida nastavio da postoji u istim granicama i sa istim stanovništvom.
Arheološki nalazi iz zemunskog zaleđa pokazuju prisustvo ranosrednjovekovnih zajednica. Među njima su naselje kod Boljevaca i nalazišta obrađena u okviru istraživanja seobe naroda i avarskog razdoblja. Njihov položaj i datovanje ne mogu se neposredno preneti na Gardoš: naselje u okolini potvrđuje život na tom lokalitetu, a ne automatski istovremeno postojanje razvijenog grada u Zemunu.
Za najranije srednjovekovne slojeve samog Zemuna podaci su znatno oskudniji nego za kasnije ratove. Ne postoji pouzdano utvrđena godina osnivanja srednjovekovnog naselja. Njegovo oblikovanje treba razumeti kao proces tokom kojeg su nove zajednice koristile prostor sa starijim ruševinama, putevima i mestima pogodnim za odbranu.
Zemlin, Zemun i Malevilla
Srednjovekovno ime grada sačuvano je u različitim zapisima. U slovenskom jezičkom okruženju razvili su se oblici povezani sa nazivom Zemlin, dok su strani pisari ime prilagođavali jeziku i pravopisu svojih isprava. Kasniji nemački Semlin i mađarski Zimony pripadaju istoj dugoj istoriji beleženja zemunskog imena.
Jovanka Kalić povezivala je njegovo poreklo sa slovenskim pridevom koji znači „zemljan“, uz podrazumevanu imenicu „grad“. Takvo tumačenje upućuje na zemljano utvrđenje, ali ne otkriva kada je ono podignuto. Popularno objašnjenje da je Zemun dobio ime baš po zemunicama ostaje pretpostavka, a ne dokazana priča o nastanku naselja.
Naziv Malevilla poznat je iz pripovedanja Alberta Ahenskog o događajima 1096. godine. Albert je pisao početkom XII veka i nije lično prisustvovao zemunskim događajima. Njegov zapis zato treba razlikovati od savremene povelje ili natpisa nastalog u samom gradu.
Malevilla ne pruža osnov da se postojanje istog naziva pouzdano smesti u franačko razdoblje IX veka. Ni pokušaji da se on prevede kao „zli grad“ ili da se poveže sa ponašanjem stanovnika ne mogu zameniti jezičko i istorijsko ispitivanje izvora.
Rani srednji vek i promenljive granice Srema
Posle sloma Avarskog kaganata krajem VIII i početkom IX veka, u oblasti južne Panonije dodirivali su se franački i bugarski interesi. Kasnije su se odnosi menjali sa jačanjem Ugarske i obnavljanjem vizantijske moći na Balkanu.
Ovaj regionalni okvir važan je za razumevanje Zemuna, ali ne dopušta da se za svaku godinu odredi ko je držao njegovo utvrđenje. Posebnu teškoću predstavlja srednjovekovna upotreba imena Srem. Ono nije u svim izvorima označavalo isključivo današnji prostor između Save i Dunava. Pojedini nazivi obuhvatali su i krajeve južno od Save, u području današnje Mačve.
Zato vest o vizantijskoj vlasti u Sremu ili o tamošnjem upravniku nije uvek dovoljna da se isti oblik vlasti pripiše Zemunu. Istraživanja Ivane Komatine i Predraga Komatine pokazala su koliko je važno razlikovati savremenu geografsku oblast od promenljivih srednjovekovnih teritorijalnih i upravnih naziva.
Krajem XI veka slika postaje jasnija. Zemun se nalazio na ugarskoj strani pograničnog prostora, dok je Beograd predstavljao vizantijsko uporište. Ugarsko osvajanje Beograda 1071. godine pokazuje da reka nije zaustavljala sukobe i da se vlast nad njenim prelazima morala vojno održavati.
Krstaši pred Zemunom 1096. godine
Prvi krstaški rat doveo je u Zemun ljude koji nisu pripadali uobičajenom pograničnom saobraćaju. Pre glavnih plemićkih vojski kretale su se slabije organizovane skupine predvođene propovednicima i pojedinim ratnicima. Njihovo snabdevanje zavisilo je od sporazuma sa vlastima, kupovine hrane i odnosa sa stanovništvom kroz čije su krajeve prolazile.
Prema Albertu Ahenskom, skupina Valtera Bez Imanja prošla je kroz Ugarsku, ali je u Zemunu zaostalo šesnaest njenih pripadnika. Između njih i meštana došlo je do sukoba. Oduzeti su im odeća i oružje, koji su potom izloženi na gradskom zidu. U tom opisu nije reč o vešanju šesnaestorice ljudi, nego o izlaganju zaplenjenih stvari.
Kada je kasnije stigla mnogo brojnija skupina Petra Pustinjaka, raniji događaj poslužio je kao povod za novi sukob. Krstaši su napali Zemun, savladali odbranu i opljačkali naselje. Albert opisuje veliko stradanje stanovništva, ali njegove visoke brojke ne treba čitati kao pouzdan popis poginulih.
Pripovedanje potiče iz krstaškog okruženja i nastoji da objasni postupke učesnika pohoda. Zbog toga optužbe protiv meštana nisu nepristrasan izveštaj o tome ko je izazvao nasilje. Pouzdana osnova ostaje da je Zemun 1096. bio utvrđeno mesto i da je pretrpeo težak napad ljudi koji su krenuli prema Svetoj zemlji.
Posle osvajanja krstaši su prešli Savu i nastavili kroz vizantijske oblasti. Njihov prolazak pokazao je koliko je pogranični grad bio ranjiv kada bi se pred njim pojavila velika, nedovoljno kontrolisana masa naoružanih putnika.
Kamen iz Beograda za zemunske bedeme
Ugarsko-vizantijski rat koji je Stefan II započeo 1127. godine ponovo je povezao sudbinu dva grada. Ugarska vojska zauzela je Beograd, a kamen sa njegovih razorenih utvrđenja prenet je preko reke i upotrebljen za ojačavanje Zemuna.
Prenošenje građevinskog materijala imalo je praktičan vojni smisao. Rušenjem protivničkih bedema slabilo se uporište na jednoj obali, dok se istim kamenom utvrđivao grad na drugoj. Za graditelje je već obrađen kamen predstavljao vredan materijal, čije je dopremanje vodom moglo biti jednostavnije od otvaranja novih kamenoloma i dugog kopnenog prevoza.
Ovaj događaj ne znači da Zemun ranije nije imao odbranu. Albertov opis iz 1096. potvrđuje starije utvrđeno mesto, ali ne omogućava pouzdanu rekonstrukciju njegovih zidova. Radovi posle 1127. predstavljaju dokumentovanu fazu ojačavanja, a ne sigurnu godinu nastanka prve zemunske tvrđave.
Ratovanje se nastavilo tokom narednih godina. Zemun je postajao sve važniji ugarski oslonac prema Beogradu, sa posadom i bedemima čije je održavanje zavisilo od šire politike kraljevstva.
Manojlo I Komnin osvaja Zemun 1151.
Sredinom XII veka vizantijski car Manojlo I Komnin pojačao je pritisak prema Ugarskoj. Njegova politika na severnoj granici obuhvatala je vojne pohode, dinastičke veze i pokušaje da utiče na prilike u susednom kraljevstvu.
Veliki napad na Zemun uobičajeno se datuje u 1151. godinu. Vizantijska vojska osvojila je grad, a njegovo utvrđenje bilo je razgrađivano. Kamen je ovog puta prenošen prema Beogradu. Između ugarskog odnošenja beogradskog kamena 1127. i ovog događaja proteklo je više od dve decenije, a ne samo nekoliko godina.
Pored slabljenja neprijateljske odbrane, u takvom postupku mogao se prepoznati i odgovor na ranije rušenje Beograda. Vlast nad prelazom iskazivala se kroz obnovu jednog grada materijalom uzetim iz drugog.
Zemun se potom vratio pod ugarsku kontrolu i ponovo je utvrđivan. Opisi iz šezdesetih godina XII veka pokazuju da su odbrambeni objekti obnovljeni. Nije reč o gradu koji je posle jednog poraza ostao trajno napušten, već o položaju u koji su obe države iznova ulagale vojni napor.
Borba za ugarski presto i smrt Stefana IV
Posle smrti ugarskog kralja Geze II 1162. godine izbila je borba za nasledstvo. Vizantija je podržavala pretendente koji su mogli da joj obezbede povoljniji odnos snaga. Među njima je bio Stefan IV, protivnik mladog Stefana III.
Zemun je u tom sukobu postao uporište vezano za Stefana IV i vizantijski uticaj. Njegov položaj blizu granice omogućavao je oslanjanje na carsku vojsku, ali ga je istovremeno izlagao napadima protivničke strane.
Stefan IV umro je u Zemunu 1165. godine. Vizantijski izvori njegovu smrt pripisuju trovanju. Posle nje grad su preuzele pristalice Stefana III, što je Manojlo iskoristio kao povod za novi pohod.
U pripovedanju o sudbini pokojnog kralja pojavljuje se crkva Svetog Stefana Prvomučenika, u kojoj je njegovo telo privremeno bilo sahranjeno. To je retka vest o sakralnom prostoru srednjovekovnog Zemuna. Ona ne omogućava da se crkva pouzdano smesti na današnju mapu, niti da se izjednači sa nekim od kasnije podignutih zemunskih hramova.
Opsada 1165: rovovi, kule i potkopavanje zidova
Za opsadu Zemuna 1165. godine sačuvani su opširni opisi Jovana Kinama i Nikite Honijata. Njihova pripovedanja omogućavaju da se razume način borbe, iako se u pojedinostima razlikuju i carsku stranu prikazuju povoljnije od protivnika.
Odbranom je rukovodio župan Grigorije. Ugarska posada oslanjala se na bedeme, kule i prepreke ispred utvrđenja. Napadači su koristili bacačke sprave koje su kamenim projektilima tukle odbrambene položaje. Približavali su drvene opsadne kule, postavljali lestvice i pokušavali da prodru preko zidova.
Poseban posao predstavljalo je potkopavanje temelja. Takvi napadi nisu zavisili samo od snage vojnika: bili su potrebni radnici, alat, drvena građa i zaštita ljudi koji su se približavali zidinama. Rušenje dela bedema moglo je otvoriti prolaz tamo gde frontalni juriš nije uspevao.
Branioci su uzvraćali strelama, kamenjem i drugim raspoloživim sredstvima. Nadali su se pomoći Stefana III. Vest da se približava ugarska vojska nakratko je otvorila pitanje da li Manojlo treba da nastavi opsadu ili da joj pođe u susret. Kada očekivana vojska nije stigla, napadi na grad su pojačani.
Honijat beleži i poruke koje su iz Zemuna slane napadačima pomoću strela. One ukazuju na postojanje ljudi spremnih da pomognu vizantijskoj strani. Njihovu pripadnost ne možemo sigurno odrediti: mogli su biti politički protivnici ugarske posade ili pristalice ranijeg gospodara grada. Sam postupak ne dokazuje njihov jezik ili poreklo.
Osvajanje, pljačka i obnova 1165. godine
Kada je odbrana počela da popušta, povedeni su pregovori. U vizantijskom pripovedanju predaja je predstavljena i kao javno poniženje protivničkih zapovednika. Borbe, međutim, nisu završene urednim sporazumom koji bi zaštitio sve stanovnike.
Prodor carske vojske pratili su ubijanje, zarobljavanje i pljačka. Izvori među plenom pominju odeću, oružje i srebrno posuđe. Ti predmeti pokazuju da se iza bedema nalazila imovina stanovništva i vojne posade, a ne samo odbrambene sprave. Ne daju, ipak, osnov za izračunavanje bogatstva čitavog grada.
Grigoriju i drugim ugarskim zapovednicima pošteđeni su životi posle zauzimanja grada, uz posredovanje princa Bele, kasnijeg ugarskog kralja Bele III. Njihov položaj razlikovao se od sudbine običnih branilaca i stanovnika, što je bilo svojstveno srednjovekovnom ratovanju: ugledan zarobljenik imao je političku i pregovaračku vrednost.
Honijat opisuje i Manojlov udarac kopljem u gradsku kapiju. Istoričar Ovidiu Cristea razmatra taj prizor kao simbolički čin kojim car iskazuje vlast nad osvojenim gradom. Takav opis govori i o načinu predstavljanja vladarske pobede, a ne samo o samoj borbi.
Posle osvajanja Manojlo je poverio Konstantinu Anđelu i Vasiliju Tripsihu radove na obnovi zidova i kula. Zemun je ponovo trebalo da služi kao vojno uporište, ovog puta u vizantijskim rukama.
Voda za opkoljeni grad
Među najzanimljivijim podacima iz XII veka nalazi se Kinamova vest o kanalu povezanom sa Dunavom. Prema njegovom opisu, otvoreni vodeni prolaz kasnije je prekriven, čime je trebalo zaštititi snabdevanje grada vodom.
Ova vest otvara pitanje rasporeda naselja. Kako je izgledao dovod, gde se nalazio i koji deo grada je snabdevao, nije pouzdano utvrđeno. Zbog visinske razlike između Gardoša i reke ne može se bez dodatnih dokaza zamišljati jednostavan kanal kojim bi dunavska voda sama doticala do vrha uzvišenja.
Moguće je da se opis odnosio na niži deo utvrđenog naselja ili na zaštićen pristup vodi. Jovanka Kalić upravo je ovu teškoću koristila pri razmatranju odnosa tvrđave i prostora uz obalu.
Kinamov podatak nije dokaz o tajnom tunelu do Beograda. Reč je o problemu vodosnabdevanja i odbrane Zemuna, čije tehničko rešenje tek treba povezati sa pouzdanim arheološkim ostacima. Za opkoljenu posadu takav pristup vodi mogao je biti podjednako važan kao debljina zidova ili zalihe oružja.
Bitka u Sremu 1167. i kraj vizantijske prevlasti
Opsadu Zemuna 1165. treba razlikovati od velike bitke koja se odigrala 8. jula 1167. godine. To je bio sukob vojski na otvorenom prostoru u Sremu, a ne još jedan opis istog napada na zemunske bedeme. Tačan položaj bojišta nije pouzdano utvrđen.
Vizantijskom vojskom zapovedao je Andronik Kontostefan, dok je ugarske snage predvodio Dionisije. Manojlo I nije lično komandovao na tom bojištu. Vizantijska pobeda učvrstila je carev položaj u sporovima oko Srema i drugih oblasti za koje su se dve države borile.
Zemun je u završnim godinama Manojlove vladavine ostao povezan sa vizantijskim sistemom odbrane. Posle careve smrti 1180. nastupila je nova promena odnosa snaga. Bela III iskoristio je unutrašnje teškoće Vizantije i vratio ugarsku vlast u Sremu; početkom osamdesetih godina XII veka Zemun se ponovo nalazio na ugarskoj strani.
Tako je završen period u kojem je grad više puta neposredno prelazio iz ugarskih u vizantijske ruke. Narednih vekova njegov položaj uglavnom će određivati ugarska politika, uz snažne veze sa srpskim zemljama i sve veći pritisak Osmanlija.
Fridrih Barbarosa i veliki put preko Srema
Godine 1189, tokom Trećeg krstaškog rata, vojska Fridriha I Barbarose prošla je kroz Ugarsku i Srem prema Beogradu. Zemunski prostor pripadao je prilazu savskom prelazu, posle kojeg se put nastavljao kroz vizantijske oblasti prema Nišu i dalje na jugoistok.
Prelazak takve vojske zahtevao je organizaciju sasvim drugačiju od putovanja pojedinačnog trgovca. Trebalo je prevesti konje, opremu i zalihe, obezbediti hranu i sprečiti da snabdevanje preraste u pljačku. Dogovori vladara i zapovednika bili su zato neposredno važni za stanovništvo pograničnih mesta.
Sam prolazak vojske ne znači da je grad tom prilikom osvojen ili razoren. Za razliku od sukoba sa Petrovim krstašima 1096, Barbarosin pohod kroz ovo područje treba posmatrati prvenstveno kao primer korišćenja međunarodnog puta i kontrolisanog prelaska između dve države.
XIII vek: obnova kraljevstva i zemunski trgovci
Mongolski prodor 1241–1242. teško je pogodio Ugarsko kraljevstvo. Ratovanje i poremećaji u saobraćaju zahvatili su širok prostor, ali za Zemun nemamo dovoljno pouzdane podatke da bismo opisali određenu opsadu ili naveli godinu njegovog potpunog razaranja.
Posle povlačenja Mongola Bela IV podsticao je obnovu naselja i jačanje odbrane kraljevstva. Taj širi proces važan je za Srem, mada svako zemunsko utvrđenje ne treba automatski pripisati baš kraljevoj obnoviteljskoj politici.
Mnogo konkretniju vest pruža pomen zemunskih trgovaca iz 1287. godine, zabeležen u istorijskim pregledima srednjovekovnih isprava. Latinski izraz „mercatores de Zemlen“ označava trgovce iz Zemuna. Njime grad ulazi u dokumentaciju kao mesto iz kojeg dolaze ljudi uključeni u promet robe.
Ovaj zapis ne dokazuje postojanje trgovačkog ceha, posebnog trgovačkog suda ili tačno određene povelje o povlasticama. Njegova vrednost je drugačija: potvrđuje da se krajem XIII veka zemunsko ime pojavljivalo i u poslovnom životu, izvan opisa ratova i vladarskih pohoda.
Dragutin i značenje naziva „Sremska zemlja“
Stefan Dragutin je 1284. dobio na upravu Mačvu, Beograd i druge oblasti povezane sa ugarskom krunom. U literaturi se njegova oblast često naziva Sremskom zemljom ili Sremskom kraljevinom.
Takvi nazivi lako stvaraju pogrešnu predstavu da je Dragutin vladao čitavim današnjim Sremom, pa time i Zemunom. Srednjovekovna teritorijalna terminologija bila je drugačija: oznake vezane za Srem mogle su obuhvatati krajeve južno od Save.
Nema pouzdane osnove da se Zemun zbog Dragutinove titule ili naziva njegove oblasti prikaže kao deo njegove države. Grad je pripadao ugarskom prostoru severno od Save. Političke i porodične veze srpskog i ugarskog dvora svakako su bile važne za pogranične odnose, ali nisu isto što i promena državne pripadnosti Zemuna.
Varoš u ispravama i naselje ispod tvrđave
U istorijsko-geografskim pregledima sačuvan je i zapis iz 1368. godine u kojem se pojavljuje izraz „civitas Zemlyen“. On potvrđuje da je Zemun u tadašnjoj dokumentaciji označavan kao gradsko naselje.
Ipak, jednu reč iz isprave ne treba pretvoriti u godinu kada je Zemun navodno prvi put postao „pravi grad“. Naselje je imalo stanovnike, utvrđenje i trgovce znatno ranije. Za utvrđivanje njegovih konkretnih prava potrebno je poznavati povlastice, upravu i odnos prema gospodaru, a ne samo naziv koji je pisar upotrebio.
Pri opisivanju srednjovekovnog Zemuna korisno je razlikovati vojno jezgro od naselja uz njega. Tvrđava je mogla da primi posadu, opremu i deo zaliha. Širi prostor domaćinstava i privrednih poslova nalazio se izvan malog utvrđenog jezgra, prema padinama i priobalju.
Između tih delova morala je postojati stalna veza. Posada se snabdevala iz naselja i okolnih sela, dok su stanovnici u vreme opasnosti zavisili od odbrane i mogućnosti sklanjanja. Granice tog prostora menjale su se, pa raspored savremenih ulica ne predstavlja očuvan plan srednjovekovne varoši.
Tvrđava na Gardošu: šta je zaista sačuvano
Ostaci oko današnje Milenijumske kule pripadaju poznosrednjovekovnoj Zemunskoj tvrđavi. Njihovo oblikovanje vezuje se uglavnom za XIV i XV vek, a ne neposredno za tvrđavu koju su opsedali Manojlovi vojnici 1165. godine.
Sačuvano jezgro ima približno pravougaonu osnovu sa kružnim kulama na uglovima. Prema arhitektonskim merenjima koja navodi Jovanka Kalić, unutrašnje strane bedema iznose približno 32 i 30 metara. Reč je o merama prostora između zidova, a ne o ukupnoj širini zajedno sa isturenim kulama.
Takvo utvrđenje bilo je razmerno malo. Nije moglo predstavljati čitav naseljeni Zemun. Četiri ugaone kule omogućavale su nadzor prilaza i bočnu odbranu bedema, dok su položaj iznad reke i rovovi dopunjavali građenu zaštitu.
Kamen i opeka u zidovima pripadaju različitim radovima, popravkama i fazama korišćenja. Bez ispitivanja njihovog međusobnog odnosa ne može se svaki vidljivi deo pripisati jednom vladaru. Isto važi i za povezivanje utvrđenja sa imenima srpskih despota ili ugarskih kraljeva: istorijski gospodar grada nije samim tim dokazani graditelj svih njegovih zidova.
Poslovi, hrana i stanovništvo pogranične varoši
Srednjovekovni Zemun ne treba zamišljati kao stalni vojni logor. Pomen trgovaca iz 1287, opisi opljačkane imovine i kasniji prikazi kuća i obrađenog zemljišta pokazuju život koji je obuhvatao domaćinstva i proizvodnju.
Njive, bašte i vinogradi u zaleđu dopunjavali su ono što je stizalo sa drugih tržišta. Dunav je omogućavao ribolov i prevoz, a održavanje čamaca i opreme zahtevalo je zanatski rad. Prisustvo posade stvaralo je dodatnu potražnju za hranom, drvetom, metalnim predmetima i uslugama prevoza.
Za detaljnu sliku zanata nedostaju sačuvani popisi radionica. Zato bi navođenje imena izmišljenih cehova, tačnih cena ili potpunog rasporeda srednjovekovne pijace samo prividno učinilo opis bogatijim. Pouzdano se može govoriti o povezanosti grada sa zemljoradničkim i saobraćajnim poslovima, dok obim pojedinih delatnosti ostaje slabo poznat.
Sličan oprez potreban je pri opisivanju stanovništva. Ugarska državna pripadnost nije značila da su svi stanovnici bili Mađari, kao što vizantijska vlast nije podrazumevala grčko stanovništvo. Slovensko ime grada, doseljavanja sa juga, različite političke veze i pogranični promet ukazuju na složeniju sredinu. Njene etničke ili verske odnose nije moguće izraziti pouzdanim procentima.
Prvi osmanski udari krajem XIV veka
Osmansko napredovanje promenilo je položaj južne Ugarske. Posle bitke kod Nikopolja 1396. godine pritisak se pojačao i u krajevima uz Savu i Dunav. U literaturi se među napadnutim mestima pominju Zemun i Sremska Mitrovica, uz odvođenje zarobljenika.
Prvo teško razaranje zemunske tvrđave često se datuje u 1397. godinu. Pojedini prikazi vezuju iste ili srodne događaje za prodore neposredno posle Nikopoljske bitke. Najsigurnije je govoriti o napadima krajem XIV veka, uz napomenu da njihovo precizno razgraničenje nije jednako jasno u svim izvorima.
Takvi pohodi imali su posledice i kada nije uspostavljena trajna osmanska uprava. Odvođenje ljudi, gubitak stoke, prekid obrade zemlje i oštećenje utvrđenja mogli su oslabiti odbranu daleko izvan mesta neposredne borbe.
Zemun je zbog toga postajao deo sve važnijeg pograničnog sistema. Njegova povezanost sa Beogradom sada je imala drugačiji politički okvir nego u XII veku: oba grada bila su potrebna za odbranu prilaza Ugarskoj od osmanskih vojski.
Stefan Lazarević, Đurađ Branković i ugarski posedi
Despot Stefan Lazarević dobio je Beograd početkom XV veka i razvio ga kao prestonicu. Posle njegove smrti 1427. grad je, prema ranijem sporazumu, vraćen ugarskom kralju. Đurađ Branković potom je podigao novu prestonicu u Smederevu, ali je zadržao snažne političke i posedovne veze sa Ugarskom.
Srpski despoti mogli su istovremeno da budu vladari svoje države i velikaši ugarskog kraljevstva. Njihova imanja severno od Save i Dunava nalazila su se u pravnom i političkom okviru ugarske krune. Upravo tako treba razumeti vezu Brankovića sa Zemunom.
Bertrandon de la Brokijer, opisujući putovanje iz 1433. godine, beleži da despot na ugarskoj strani Dunava, naspram Beograda, ima varoš i tvrđavu koje mu je dao vladar, zajedno sa drugim posedima. Taj opis odnosi se na Zemun i pokazuje da je njegova veza sa Đurđem postojala već tada.
Putnik govori i o prihodima čitavog skupa despotovih poseda. Njegovu procenu ne treba pripisati samo Zemunu. Još je važnije da posedovanje zemunske tvrđave nije predstavljalo pripajanje grada Srpskoj despotovini: Đurađ ju je držao kao ugarski velikaš, uz odgovarajuće obaveze prema kruni.
Pred velikom opsadom Beograda
Neuspešni osmanski napad na Beograd 1440. godine pokazao je da grad na ušću može izdržati veliku opsadu. Zemunsko područje pripadalo je njegovom neposrednom zaleđu, ali se moguća stradanja okolnih naselja ne mogu svuda rekonstruisati kao posebne, dokumentovane opsade.
Posle osvajanja Carigrada 1453. sultan Mehmed II usmerio je veliki vojni napor prema Beogradu. Pripreme i pohod 1456. ponovo su uključili čitav prostor između Save, Dunava i sremskih puteva.
Odbrana je zavisila od mnogo šireg područja nego što su bili beogradski bedemi. Potrebno je bilo prikupiti brodove, prevesti vojnike, dopremiti hranu i održati prolaz kroz neprijateljsku blokadu. Zemun i prilazi njegovoj obali imali su neposrednu ulogu u tom poslu.
Bitka na Dunavu 14. jula 1456.
Osmanska plovila raspoređena u blizini Zemuna trebalo je da prekinu vezu opkoljenog Beograda sa dunavskim pravcem i severnim zaleđem. Bez prolaza rekom odbrana bi teže dobijala pojačanja i zalihe.
Janko Hunjadi organizovao je snage koje su pokušale da probiju blokadu. Deo flotile činili su preuređeni trgovački brodovi, ojačani i opremljeni za borbu. Njihova upotreba pokazuje da se odbrana nije oslanjala isključivo na stalne ratne brodove: plovila i znanje ljudi iz rečnog saobraćaja mogla su dobiti vojnu namenu.
Dana 14. jula došlo je do velike rečne bitke. Napad niz Dunav bio je povezan sa dejstvom brodova iz Beograda, koji su ugrozili osmanski raspored sa druge strane. Snage na obalama takođe su učestvovale u obezbeđivanju operacije.
Blokada je probijena i otvoren je put za ulazak pomoći u grad. Nije potrebno zamišljati da je baš svako osmansko plovilo bilo potopljeno da bi se razumeo značaj pobede: presudno je bilo ponovno uspostavljanje prolaza.
Završne borbe za Beograd odigrale su se 21. i 22. jula. Odbijanje osmanskog napada bilo je povezano sa prethodnim uspehom na reci. Zemunska obala pripadala je prostoru na kojem je obezbeđena mogućnost da opkoljena tvrđava nastavi odbranu.
Novo poznato pismo Lazara Brankovića
Istraživanje Aleksandra Krstića, objavljeno 2025. godine, dopunilo je znanje o srpsko-ugarskoj saradnji uoči opsade. Autor je obradio ranije nepoznato pismo despota Lazara Brankovića, poslato iz Sremske Mitrovice 27. juna 1456. kardinalu Huanu de Karvahalu, papskom legatu u Ugarskoj.
Lazar je prenosio podatke o osmanskim kretanjima i sultanovim namerama. Pismo pokazuje da je despotov sin i savladar delovao na savskoj granici i učestvovao u usklađivanju odbrane sa ugarskom stranom.
To je važno i za razumevanje Zemuna: pozadina beogradskih borbi obuhvatala je veze sa drugim sremskim gradovima, vlastelinstvima i zapovednicima. Istovremeno, pismo ne dokazuje da je Lazar lično komandovao zemunskom tvrđavom. Njegov značaj leži u novim podacima o saradnji koja je postojala uprkos ranijim sukobima porodica Branković, Hunjadi i Silađi.
Smrt Janka Hunjadija i kasnije predanje
Posle pobede izbila je epidemija među vojskom i ljudima okupljenim oko Beograda. Među obolelima bio je i Janko Hunjadi. Umro je u Zemunu 11. avgusta 1456. godine. Bolest se tradicionalno označava kao kuga, mada opise srednjovekovnih epidemija treba razlikovati od savremene medicinske dijagnoze.
Zemun je tako postao mesto smrti vojskovođe čiji je lik u srpskoj usmenoj tradiciji poznat kao Sibinjanin Janko. Ta veza objašnjava naziv Kula Sibinjanin Janka, koji se kasnije odomaćio za građevinu na Gardošu.
Današnja Milenijumska kula, međutim, podignuta je 1896. godine. Ona nije Hunjadijeva srednjovekovna kula i u njoj nije mogao umreti 1456. Srednjovekovni su ostaci tvrđave oko nje, dok tačna prostorija ili građevina u kojoj je vojskovođa umro nije pouzdano određena.
Povezivanje predanja sa mestom ima vrednost u istoriji zemunskog pamćenja, ali se mora razlikovati od starosti samih zidova. Na Gardošu se danas prepliću ostaci poznog srednjeg veka i spomenička gradnja iz XIX veka.
Beogradska banovina i rečna odbrana
Posle pada Smedereva 1459. ugarski sistem odbrane na Savi i Dunavu dobio je još veći značaj. Beograd, Zemun i Slankamen morali su da obezbeđuju međusobne veze, posade i snabdevanje.
Za vladavine Matije Korvina oblikovana je Beogradska banovina. Njeno uspostavljanje istraživači smeštaju u prvu polovinu šezdesetih godina XV veka, uz različite predloge preciznijeg datovanja. Reč je o vojno-upravnoj organizaciji povezanoj sa odbranom granice, a ne o savremenoj teritorijalnoj jedinici sa nepromenljivim granicama.
Rečne jedinice imale su posebno mesto. U ugarskim izvorima pojavljuju se nasadisti, vojnici vezani za ratna plovila, dok se u srpskoj literaturi često koristi naziv šajkaši. Njihovi zadaci obuhvatali su nadzor reke, prevoz i učešće u borbama.
Među ljudima uključenim u pograničnu službu bili su i Srbi doseljeni severno od Save i Dunava. Iskustvo plovidbe i ratovanja bilo je važno za odbranu, ali se srednjovekovne rečne posade ne smeju poistovećivati sa Šajkaškim bataljonom, ustanovljenim mnogo kasnije u Habzburškoj monarhiji.
Zemun je u tom rasporedu imao ulogu oslonca na sremskoj strani. Njegova vrednost zavisila je od veza sa drugim položajima, a ne samo od sposobnosti male tvrđave da samostalno odbije veliki napad.
Održavanje granice pred 1521. godinu
Posle smrti Matije Korvina 1490. finansiranje odbrane postalo je jedan od velikih problema ugarske politike. Posadama su bili potrebni plata, hrana, municija i redovne popravke utvrđenja. Kašnjenje u jednom delu tog sistema moglo je uticati na više povezanih gradova.
Ipak, slabljenje ne treba opisivati kao neprekidan i unapred određen put prema porazu. Granica je i dalje imala posade, zapovednike i sposobnost otpora. Politički sporovi, raspoloživi prihodi, stanje pojedinih tvrđava i odluke tokom konkretnog pohoda određivali su njihove mogućnosti.
Stanovništvo je živelo između potrebe da održava privredu i opasnosti od novog rata. Naselje koje je moralo da hrani posadu istovremeno je gubilo radnu snagu i imovinu tokom upada. Takvo opterećenje bilo je naročito teško u godinama kada su vojne potrebe rasle, a sigurnost puteva opadala.
Osmanski pohod 1521: odsecanje Beograda
Sulejman I stupio je na presto 1520, a već naredne godine poveo veliki pohod prema ugarskoj granici. Osvajanje Beograda zahtevalo je prekid veza koje su gradu pomogle da izdrži opsadu 1456. godine.
Osmanske snage delovale su na više pravaca. Napadi na Šabac, prilaze Sremu i položaje oko Beograda nisu činili jednostavnu kolonu koja je redom osvajala svaki grad pre nego što bi krenula na sledeći. Pojedine operacije odvijale su se istovremeno, a planovi su prilagođavani toku pohoda i mogućnostima prelaska reka.
Veliki vezir Piri Mehmed-paša rukovodio je važnim delom operacija oko Beograda. Na Zemun je uputio Husrev-bega, tadašnjeg smederevskog sandžakbega. Razlika između njih je bitna: Piri-paša je izdavao naređenja, dok izvori neposredni napad na zemunsku tvrđavu povezuju sa Husrev-begom.
Osvajanje Zemuna trebalo je da ukloni oslonac na sremskoj obali i oteža dopremanje pomoći Beogradu. Ratni cilj bio je širi od zauzimanja jednog malog utvrđenja: obuhvatao je nadzor nad pristupima, mestima ukrcavanja i kretanjem brodova.
Poslednja odbrana zemunske tvrđave
Osmanski izvori o pohodu, među kojima su zapisi Dželalzade Mustafe i Hajder Čelebije, opisuju bombardovanje Zemuna i povlačenje branilaca u kulu. Njihovi podaci o pojedinostima nisu potpuno jednaki, ali se slažu da je odbrana trajala nekoliko dana.
Prema tim opisima, posada se održala tri do četiri dana, posle čega je poslednje uporište zapaljeno i savladano. Broj vojnika koji se pojavljuje u literaturi nije dovoljno siguran da bi se prihvatio kao potpun spisak branilaca. Takođe, naziv ugarske posade označava njenu državnu pripadnost, a ne nužno poreklo svakog vojnika.
Hajder Čelebija beleži da je vest o zauzimanju grada stigla sultanu u logor kod Šapca 12. jula 1521. godine. To znači da je Zemun do tog datuma već bio osvojen. Datum prispeća glasnika nije automatski datum poslednjeg juriša, pa ga treba navoditi upravo u tom značenju.
Osmanski hroničari govore i o pogubljenju zarobljenih branilaca i odvođenju stanovništva u ropstvo. Takve vesti opisuju težinu poraza, ali ne pružaju potpun popis stradalih, zarobljenih i onih koji su ranije napustili naselje. Ne može se zaključiti da je doslovno svaki stanovnik Zemuna imao istu sudbinu.
Stara karta i pitanje sedamnaest kula
U literaturi se pojavljuje prikaz zemunskog utvrđenja sa dva nepravilna pojasa zidova i približno sedamnaest kula. Taj opis potiče sa osmanske karte Beograda i okolnih položaja, koju su istraživači povezali sa prilikama oko osvajanja 1521. godine.
Karta nije izvorno datirana. Njeno vreme nastanka određivano je posredno, na osnovu prikazanih objekata i istorijskog konteksta. Ona je važna za proučavanje predstave o zemunskoj odbrani, ali nije geodetski snimak niti arheološki potvrđen plan svake kule.
Na istom prikazu pojavljuju se naselje i obrađene površine izvan utvrđenja. Ti detalji dopunjuju saznanja o vezi vojnog jezgra i njegovog okruženja, uz ograničenja svojstvena staroj kartografiji.
Sačuvana četvorougaona tvrđava na Gardošu i šira odbrana nacrtana na karti zato se ne mogu jednostavno preklopiti. Broj od sedamnaest kula treba vezati za konkretan kartografski prikaz, a ne predstavljati kao rezultat iskopavanja u današnjem Zemunu.
Sultan kod Zemuna i pad Beograda
Krajem jula Sulejman je stigao u blizinu Zemuna. U obradi osmanskih izvora navodi se 29. jul kao datum logorovanja, dok drugi prikazi njegov dolazak smeštaju na sam kraj meseca. Položaj je omogućavao neposredno praćenje operacija oko Beograda.
Osmanska kontrola nad zemunskom stranom znatno je otežala dopremanje pomoći. Ipak, pad Beograda nije bio automatska posledica jednog događaja. Borbe su nastavljene, a ishod je zavisio od osmanskih napada, stanja posade i izostanka dovoljnog spoljnog pojačanja.
Beograd je pao 29. avgusta 1521. godine, više nedelja posle Zemuna. U sultanovom pismu dubrovačkim vlastima od 10. septembra, uz veliku pobedu, pominju se i osvojena mesta u Sremu. Takav popis nije dokaz da su sva zauzeta istog dana ili jednim neprekinutim pravcem napredovanja.
Deo građevinskog materijala sa razorenih sremskih utvrđenja korišćen je za radove na Beogradu. Time se ponovila praksa poznata iz ranijih vekova: kamen poraženog uporišta postajao je materijal za obnavljanje položaja koji je novoj vlasti bio važniji.
Šta se završilo 1521. godine
Osvajanjem Zemuna završeno je dugo razdoblje u kojem je grad služio kao ugarsko pogranično uporište, povremeno u posedu srpskih velikaša. Uključivanje u Osmansko carstvo promenilo je vlast, vojnu namenu i uslove života.
To nije bio istovremeni kraj svih srednjovekovnih navika, niti trenutak kada je čitav Srem trajno uređen kao osmanska oblast. Dalji pohodi i uspostavljanje uprave odvijali su se tokom narednih decenija. Ratna pustošenja menjala su naseljenost, a nova vlast postepeno je organizovala poreze, posade i saobraćaj.
Za stanovnike posledice su bile neposredne: gubitak ljudi i imovine, raseljavanje i potreba za obnavljanjem života. Kasniji osmanski podaci o stanovništvu i prihodima pripadaju novoj fazi razvoja i ne mogu bez dodatnog dokaza poslužiti kao popis Zemuna pre osvajanja.
Srednjovekovni Zemun na današnjoj mapi
Najprepoznatljiviji materijalni ostatak tog razdoblja nalazi se na Gardošu, u zidovima i ugaonim kulama poznosrednjovekovne tvrđave. Današnji posetilac, međutim, ne posmatra netaknutu celinu iz vremena krstaša, Manojla Komnina ili poslednje odbrane 1521. godine.
Kasnija izgradnja promenila je teren i raspored naselja. Zbog toga položaj srednjovekovnih kapija, crkava, pristaništa i kuća nije moguće pouzdano preneti na svaku savremenu ulicu. Stare karte, pisani opisi i arheološki ostaci dopunjuju se, ali ne daju uvek iste vrste podataka.
O srednjovekovnom Zemunu danas znamo iz različitih tragova: iz krstaškog opisa napada, vizantijskih pripovedanja o opsadama, pomena trgovaca, putnikovog zapisa o despotovom posedu, ostataka bedema i osmanskih vesti o osvajanju. Kada se povežu, oni pokazuju grad čiji su stanovnici vekovima živeli od položaja koji ih je istovremeno izlagao ratovanju.
Zemunsku srednjovekovnu istoriju zato određuju tvrđava i naselje zajedno. Bedemi su čuvali prilaz, ali su trgovci, lađari, zanatlije i ljudi iz okolnih sela omogućavali da grad između dve reke opstaje i ponovo se razvija posle razaranja.