Hiljade ljudi svakog dana izgovore „Tošin bunar“. Neko tu živi, neko prolazi prema Zemunu, Novom Beogradu ili Bežanijskoj kosi, a naziv je toliko odomaćen da se retko ko zapita ko je bio Toša i gde je zapravo bio njegov bunar.
Odgovor je zanimljiviji od legende. Toša je zaista postojao. Postojao je i njegov bunar. Štaviše, bunar se krajem XVIII veka pojavljuje u dokumentima Zemunskog magistrata kao toliko poznata tačka da je služio za određivanje položaja drugih imanja. Ali uz istorijske činjenice tokom više od dva veka izraslo je i predanje o bolesti, snu, buretu i vodi koja vraća vid. Tek kada se te dve priče razdvoje, vidi se koliko je istorija Tošinog bunara zapravo bogata.
Ko je bio Toša Apostolović?
Teodor Toša Apostolović pripadao je sloju trgovaca i zanatlija koji su u drugoj polovini XVIII veka snažno obeležili život pograničnog Zemuna. Prema obradi građe Zemunskog magistrata, rođen je oko 1745. godine u Katranici, u oblasti Makedonije na prostoru današnje Grčke, a u Zemun se sa bratom doselio između 1765. i 1770. godine.
Njegovo poreklo u kasnijoj literaturi nije opisivano potpuno jednako. Pojavljuju se grčko, cincarsko i južnosrpsko određenje, pa je priču o čoveku iz XVIII veka pogrešno nasilno uklapati u današnje nacionalne kategorije. Ono što dokumenti znatno sigurnije pokazuju jeste njegov život u Zemunu: braća su se najpre bavila trgovinom stokom, dok se Teodor kasnije u dokumentima pojavljuje kao sapundžija. Posao mu je doneo imetak i ugled, ali i važnu ulogu u zemunskoj pravoslavnoj zajednici.
Ktitor čiji spomenik i danas postoji
Tošin najtrajniji materijalni trag zapravo nije bunar.
Godine 1785. austrijske vlasti odobrile su zemunskom sapundžiji Teodoru Apostoloviću da o sopstvenom trošku podigne pravoslavnu crkvu u Kontumacu. Već naredne godine podignuta je crkva Svetog arhangela Gavrila, koja se i danas nalazi u zemunskom Gradskom parku.
To je važan podatak za razumevanje Apostolovića. Nije bio samo vlasnik vinograda i čovek po kojem je slučajno ostao naziv jedne ulice. Bio je dovoljno imućan i uticajan da sopstvenim sredstvima podigne verski objekat u jednoj od najvažnijih sanitarnih i pograničnih ustanova tadašnjeg Zemuna.
Pre toga bio je crkveni odbornik i učestvovao u poslovima pravoslavne crkvene opštine. Kada se sve to uzme u obzir, postaje jasnije zašto se njegovo ime sačuvalo u lokalnoj istoriji mnogo duže od imena brojnih drugih bogatih trgovaca njegovog vremena.
Bunar koji ulazi u dokumenta
Najvažniji dokaz da Tošin bunar nije samo zemunska legenda nalazi se u građi Zemunskog magistrata.
Godine 1790. zabeležena je prodaja jednog vrta za dvadeset forinti. Njegova lokacija određena je rečima:
„kod bunara Teodora Apostolovića na Bežanijskom putu“.
Ta kratka formulacija govori mnogo. Bunar je očigledno već bio dovoljno poznat da nije bilo potrebno dodatno objašnjavati gde se nalazi. Služio je kao orijentir na putu kojim se iz Zemuna išlo prema Bežaniji, a dalje prema selima u Sremu.
Još snažnija potvrda dolazi iz novembra 1795. godine. Zemunski magistrat tada, u prepisci sa vojnom komandom, predlaže da se radi lakšeg prometa otvori granica i kod „Bežanijskih vrata kod Tošinog bunara“. Pominje se čak potreba za mestima na kojima bi prodavci mogli da smeste stoku i nešto pojedu i popiju.
Do tog trenutka Tošin bunar očigledno više nije bio samo privatni bunar jednog čoveka. Postao je prepoznatljiva tačka u geografiji Zemuna i njegovog zaleđa.
Važno je ipak napraviti razliku: dokumenti potvrđuju toponim Tošin bunar, ali sami po sebi ne dokazuju kog je tačno trenutka čitava današnja ulica zvanično dobila to ime.
Kako su san i bure ušli u priču?
Tu prestaje ono što dokumenti mogu pouzdano da potvrde i počinje predanje.
Prema priči koja se generacijama prenosila u Zemunu, Tošu Apostolovića u poznijim godinama mučila je teška bolest očiju. U nekim verzijama predanja vid mu je toliko oslabio da više nije mogao jasno da razlikuje novac.
Jedne noći navodno je usnio da treba da ode do svojih vinograda na Bežanijskoj kosi, odnese prazno bure na uzvišenje i pusti ga niz padinu. Tamo gde se bure zaustavi trebalo je da iskopa bunar i njegovom vodom umiva oči.
U pojedinim verzijama sna pojavljuje se i Sveti Nikola.
Toša je, kaže predanje, postupio upravo tako. Bure se zaustavilo ispod lesne zaravni, bunar je iskopan, a voda mu je navodno pomogla da povrati vid.
Lepa priča – ali i dalje priča.
Za san, bure i čudesno izlečenje nemamo arhivski dokaz. Ono što imamo jeste dokumentovana potvrda da je bunar Teodora Apostolovića postojao najmanje 1790. godine. Zato istoriju i predanje ne treba mešati: legenda može da se sačuva, ali mora jasno da ostane označena kao legenda.
Da li je voda zaista bila lekovita?
Ne postoji pouzdan dokaz da je voda iz Tošinog bunara imala lekovita svojstva. Takvo verovanje pripada predanju o Apostolovićevom izlečenju.
Kasnija sećanja i zapisi opisuju bunar sa đermom, tipičnim za tadašnji sremski prostor. Sasvim je razumljivo da je dobar bunar uz važan put imao praktičnu vrednost, ali bez preciznog istorijskog izvora ne treba mu pripisivati osobine koje dokumenti ne potvrđuju.
Upravo je u tome zanimljivost ove priče: za postojanje bunara nije nam potrebna legenda. Njegovo postojanje potvrđuje sam Zemunski magistrat.
Kafana, putnici i Tošin bunar
Kasniji hroničari i lokalno sećanje sa ovim mestom povezuju i kafanu Tošin bunar, poznatu u novije vreme i kao „Džakarta“. Prostor uz stari put prema Bežaniji prirodno je imao važnost za trgovce, kočijaše i ljude koji su dolazili iz sremskih sela prema Zemunu.
Ipak, ni ovde ne treba spajati nekoliko vekova u jednu sliku. Današnji ili kasniji objekat kafane ne treba automatski predstavljati kao neizmenjenu Tošinu kafanu iz XVIII veka. Ono što je sigurno jeste da su bunar, put i naziv Tošin bunar postali trajno povezani u lokalnoj geografiji.
Gde se bunar zapravo nalazio?
Tačna istorijska tačka bunara danas nije obeležena i ne bi bilo odgovorno izmišljati preciznu lokaciju.
Predanje, kasniji zapisi i sećanja smeštaju ga u širi prostor današnjeg Studentskog grada, ispod Bežanijske kose i uz nekadašnji pravac Bežanijskog puta. Upravo je na tom prostoru posle Drugog svetskog rata počela velika urbanistička transformacija.
Studentski grad građen je između kraja četrdesetih i sredine pedesetih godina XX veka. U kasnijim zapisima najčešće se navodi da je stari bunar sa đermom tada zatrpan, tokom izgradnje Studentskog grada i novog urbanog prostora.
To je vrlo verovatna rekonstrukcija, ali tačan datum zatrpavanja i tačna parcela bunara još zahtevaju čvršću dokumentaciju. Zato je sigurnije reći da je bunar nestao tokom posleratne urbanizacije tog prostora nego tvrditi da znamo dan, radnu akciju ili građevinski zahvat kojim je uklonjen.
Danas čovek može proći ulicom Tošin bunar ili pored Studentskog grada veoma blizu nekadašnjeg bunara, a da nijedno obeležje ne pokazuje gde se nalazio.
Toša je umro 1806, a ne 1810?
Još jedan detalj pokazuje koliko je važno vraćati se izvornim dokumentima.
U starijoj literaturi i brojnim kasnijim tekstovima često se navodi da je Teodor Toša Apostolović umro 1810. godine. Međutim, dokument o njegovoj ostavini u građi Zemunskog magistrata beleži da je preminuo u Zemunu 5. aprila 1806. godine.
Isti dokument navodi da je iza sebe ostavio udovicu Katarinu, dve kćeri, sina i unuka.
Za savremeni istorijski tekst zato je ispravnije koristiti 1806. godinu, uz napomenu da se 1810. pojavljuje u starijoj literaturi. Upravo takve razlike pokazuju zašto arhivski dokument ima veću težinu od višestruko prepisane sekundarne tvrdnje.
Od bunara do imena čitavog kraja
Zemun i njegova okolina posle Tošinog vremena promenili su se gotovo do neprepoznatljivosti. Nestala je nekadašnja vojna granica, Bežanija je od sremskog sela postala deo velikog gradskog prostora, vinograde i polja zamenili su Studentski grad, blokovi, saobraćajnice i naselja, a nekadašnji put prema Bežaniji postao je velika gradska ulica.
Naziv je ipak preživeo.
Dokumenti pokazuju da je Tošin bunar kao lokalni naziv bio poznat još krajem XVIII veka. Tokom nemačke okupacije u Drugom svetskom ratu ulica je nosila naziv Geringova, ali je posle rata vraćeno staro ime.
To je možda i najneobičniji deo priče. Bunar po kojem je mesto dobilo ime više ne postoji. Čovek koji ga je napravio umro je pre više od dva veka. Njegovi vinogradi su nestali, put je promenio izgled, a nekadašnja periferija postala je deo višemilionskog grada.
Ali ime je ostalo.
Kada danas kažemo „Tošin bunar“, zapravo ponavljamo toponim kojim su Zemunci određivali prostor još u vreme kada su Beograd i Zemun bili gradovi na različitim stranama državne granice.
Negde ispod današnjeg grada ostao je bunar koji više ne možemo da vidimo.
Na mapi je ostalo njegovo ime.
A iza imena – Teodor Toša Apostolović.