Nisu imali ulicu. Nije im podignut spomenik. Njihova prezimena ne srećemo među velikim imenima iz istorije Zemuna. Ostali su iza njih samo kratki zapisi: jedno krštenje, jedno venčanje, kućni broj, smrt deteta, zanimanje zeta, ime udovice. Ali kada se ti zapisi poređaju jedan uz drugi, ljudi koji su pre dva veka bili samo redovi u starim knjigama ponovo počinju da dobijaju život.
Među njima su Marušići.
Njihovo prezime pojavljuje se u zemunskim dokumentima tokom gotovo čitavog XIX veka. Ne možemo sa sigurnošću tvrditi da su svi ljudi koji su ga nosili bili međusobno povezani, ali tragova ima dovoljno da kroz njih zavirimo u nešto što velike istorije često preskoče — svakodnevni život običnih stanovnika starog Zemuna.
Ana, 1820.
Jedan od najstarijih pronađenih tragova vodi u 27. oktobar 1820. godine. Toga dana u zemunskoj rimokatoličkoj crkvi Uznesenja Blažene Djevice Marije krštena je Ana Marušić, rođena u Zemunu. U starom registru njeno ime zapisano je latinskim oblikom Marušić Anna.
To je naizgled sasvim običan podatak, ali pokušajmo da zamislimo grad u kojem je Ana rođena. Zemun tada još živi kao vojni komunitet Habzburške monarhije, naspram osmanskog Beograda. Kontumac još radi. Kroz grad prolaze trgovci, putnici i roba na velikom putu između srednje Evrope i Carigrada. U Zemunu se sreću jezici, vere i ljudi pristigli iz različitih krajeva monarhije. Godine 1821. u gradu postoje srpska, nemačka, grčka i jevrejska škola, a dokumenti beleže više od 1.500 dece školskog uzrasta.
U takvom Zemunu počinjemo da pronalazimo Marušiće.
Stjepan iz Hrvatske i Jozefa iz Ugarske
Samo dve godine posle Aninog krštenja pojavljuje se zapis koji možda najbolje pokazuje kakav je Zemun tada bio grad. U februaru 1822. godine venčali su se Stjepan Marušić i Jozefa Šuster. Matična knjiga uz Stjepanovo ime beleži ex Croatia — iz Hrvatske. Imao je 28 godina. Za dvadesetjednogodišnju Jozefu zapisano je ex Hungaria — iz Ugarske. Oboje su bili rimokatolici, a kumovi su im bili Nikola Klajn i Ivan Lokner. Stjepan je označen kao zemunski kontribuent.
Danas ta reč zvuči neobično. Kontribuent je, pojednostavljeno, bio poreski obveznik — pripadnik onog širokog građanskog sloja koji je imao određene obaveze prema komunitetu. U Zemunu su među kontribuentima bili ljudi koji su posedovali imovinu, bavili se zanatima, trgovinom i drugim poslovima.
Dakle, pred nama nisu plemići ni ljudi sa dvora.
To su građani Zemuna.
I upravo zbog toga su zanimljivi.
Deca se već rađaju kao Zemunci
Već sledeće godine, 22. januara 1823, u Zemunu je rođen i kršten Antonije Marušić. U istoj crkvenoj evidenciji zatim nailazimo na krštenje Andrije Marušića 15. oktobra 1825, još jednog Antonija 6. aprila 1827, a potom i Franciske Marušić 12. decembra 1831. godine.
Dok je kod Stjepana početkom dvadesetih još bilo važno zapisati da dolazi „iz Hrvatske“, kod nove dece mesto života više nije neka daleka oblast monarhije.
To je Zemun.
U nekoliko redova stare matične knjige vidi se proces koji je oblikovao grad vekovima: ljudi dolaze iz različitih krajeva, venčavaju se ovde, a njihova deca već pripadaju Zemunu.
Kuća broj 864
Godine 1836. prezime ponovo izlazi iz crkvenih knjiga i pojavljuje se u zemunskom popisu. Na čelu domaćinstva broj 864 nalazila se udovica Jozefa Marušić.
Nema opširne biografije. Dokument je hladan i administrativan: udovica, prezime, domaćinstvo, broj. Ali upravo taj jedan podatak govori nešto što se u velikim hronikama lako izgubi. U Zemunu 1836. postoji kuća u kojoj svakodnevni život vodi žena po imenu Jozefa Marušić. Iza broja 864 morala su postojati vrata, sobe, ognjište, porodične stvari, možda dvorište i komšije.
Gde se ta kuća tačno nalazila i da li je išta od nje danas sačuvano, za sada ne možemo pouzdano utvrditi. Znamo, međutim, da su od 1852. godine u domaćinstvu sa istim brojem zabeleženi članovi porodice Sekulić. Da li su dve porodice bile povezane, nije ustanovljeno.
To je jedna od onih malih praznina koje arhiv ostavlja otvorenim.
Venčanja, zanati i smrti
Kako se približavamo sredini veka, zapisi postaju sve ličniji. Toma Marušić, rimokatolik star 23 godine, venčao se 22. novembra 1846. sa dvadesetogodišnjom Ljubomirom, rođenom Atanasković — odnosno prezimenom koje je u dokumentu pročitano sa određenom rezervom. Kumovi su bili Matija Lokner i Georgije, čije prezime nije moglo pouzdano da se pročita.
Sledeće godine, 12. novembra 1847, umrla je Terezija, supruga zemunskog kontribuenta Franje Marušića.
A onda dolazi 1849. godina.
U julu je umrla Rozalija Marušić, ćerka Tominа.
Imala je samo dva meseca.
Takvi zapisi možda najbolje pokazuju koliko se život običnih ljudi razlikuje od istorije koja se najčešće piše. Dok udžbenici beleže careve, ratove, državne granice i političke odluke, jedna zemunska knjiga beleži da je 19. jula 1849. jednom ocu umrla dvomesečna ćerka.
Nekoliko nedelja kasnije, 10. avgusta, umrla je druga Ana Marušić — ne treba je mešati sa devojčicom krštenom 1820, jer je ova Ana u trenutku smrti imala 56 godina. Bila je supruga Kristijana Špilera, zemunskog krojačkog majstora.
Tako uz Marušiće dobijamo i komadić zanatskog Zemuna. Krojački majstor. Porodica. Radionica. Grad u kojem odeća nije stizala iz trgovačkih centara i fabrika kao danas, nego je iza mnogih kaputa, haljina i uniformi stajao konkretan zanatlija.
Zemun sredinom XIX veka upravo je takav grad — grad trgovaca, zanatlija i malih građanskih domaćinstava.
Toma počinje ponovo
Život nije dugo ostavljao prostor za žalost. Udovac Toma Marušić ponovo se oženio već 7. oktobra 1849. godine. Njegova druga supruga bila je Jozefa, ćerka Ištvana Kočiša. U dokumentu je zapisano da je Toma imao 28, a Jozefa samo 17 godina. Kumovi su bili Franc Maler i Jozef Šneler.
Današnjem čitaocu razmak između smrti dvomesečne Rozalije u julu i novog venčanja u oktobru može izgledati gotovo surovo kratak. Ali XIX vek ne treba posmatrati merilima XXI. Smrt dece bila je znatno češći deo porodičnog života, životni vek kraći, a brak istovremeno emotivna, društvena i ekonomska zajednica bez koje je vođenje domaćinstva često bilo veoma teško.
I u toj jednoj godini imamo gotovo čitav ljudski život u malom: dete, smrt, udovištvo i novi brak.
Druga kuća — broj 851
Nekoliko decenija kasnije pojavljuje se druga grana ili drugo domaćinstvo Marušića. Georgije Marušić, sin zemunskog kontribuenta Andrije Marušića i njegove supruge Julijane, umro je 11. marta 1874. godine, sa samo dvadeset godina. Sahranjen je dva dana kasnije.
Porodica je tada živela u zemunskom domaćinstvu broj 851.
I upravo taj broj nam kasnije daje nešto što kod stare kuće 864 nismo imali.
Adresu.
Stara ulica 24
U popisu ukućana Zemuna sa kraja XIX veka domaćinstvo broj 851 i dalje postoji. Na njegovom čelu nalazi se Julijana, udovica Andrije Marušića, rođena 1826. godine.
A pored broja domaćinstva sada se pojavljuje i adresa:
Stara ulica 24.
Julijana je umrla 1897. godine.
Stara ulica nije nestala iz Zemuna. I danas postoji na Gardošu, u jednom od najstarijih delova grada. Gardoš i danas presecaju Stara, Gardoška, Visoka, Grobljanska i Strma ulica.
I tu priča dobija sasvim drugu dimenziju.
Više ne govorimo samo o prezimenu pronađenom u arhivu.
Znamo ulicu.
Znamo broj koji je krajem XIX veka nosila kuća.
I znamo ime žene koja je u njoj živela.
Ne možemo bez poređenja starih katastarskih planova tvrditi da današnji broj 24 označava potpuno istu kuću ili parcelu — numeracija je tokom vremena mogla biti menjana. Ali možemo reći da je porodica Marušić krajem XIX veka živela u Staroj ulici na Gardošu.
A ta ulica postoji i danas.
Jedan vek bez velikih događaja
U priči Marušića nema velikog vojskovođe. Nema gradonačelnika, industrijalca ni književnika.
I upravo zbog toga je vredna.
Pred nama prolaze Ana, Stjepan, Jozefa, Antonije, Andrija, Franciska, Toma, Franja, Terezija, Rozalija, Georgije i Julijana. Neki od njih verovatno su bili bliski srodnici. Za druge to ne možemo dokazati i ne bi bilo ispravno da ih na silu povezujemo u jedno porodično stablo. Ono što možemo dokazati jeste da se prezime Marušić iznova pojavljuje u zemunskim matičnim i popisnim knjigama tokom XIX veka, od krštenja Ane 1820. do smrti Julijane 1897. godine.
Između ta dva datuma prošlo je 77 godina.
A Zemun se za tih 77 godina promenio gotovo do neprepoznatljivosti.
Kada je Ana krštena, Kontumac je još radio, Zemun je bio vojni komunitet, a preko Dunava se prostiralo Osmansko carstvo. Kontumac je ukinut 1842. Zemun je 1871. dobio status slobodnog grada, a ubrzo zatim ukinuta je Vojna granica. Godine 1883. stigla je železnica, a krajem veka grad je ubrzano dobijao radionice, banke, moderne hotele i novu infrastrukturu.
Marušići su sve to vreme bili negde u tom gradu.
Nisu menjali istoriju.
Živeli su je.
Ljudi od kojih je grad zapravo bio sastavljen
Možda upravo tu leži problem sa načinom na koji pamtimo stare gradove. Sačuvamo ime gradonačelnika. Znamo ko je podigao veliku kuću. Pamtimo vlasnika fabrike, poznatog umetnika ili vojskovođu.
A grad nikada nije bio sastavljen samo od njih.
Grad su činile hiljade ljudi čija imena danas ništa ne znače: krojači, trgovci, poreski obveznici, udovice, zanatlije, majke, deca i ljudi koji su živeli čitav život u jednoj ulici.
Jedna od tih žena bila je Julijana Marušić. Rođena je 1826. godine. Nadživela je sina Georgija, koji je umro sa dvadeset godina. Ostala je udovica. Krajem života još uvek je zabeležena kao glava domaćinstva u Staroj ulici broj 24.
Umrla je 1897.
Niko joj nije podigao spomenik u gradu.
Ali njeno ime nije potpuno nestalo.
Ostalo je na stranici stare zemunske knjige.
I posle više od jednog veka dovoljno je otvoriti tu knjigu da se iza jednog prezimena ponovo pojave kuća, ulica i ljudi koji su nekada njome prolazili.
Možda se istorija Zemuna upravo najjasnije vidi kada prestanemo da tražimo samo poznate Zemunce.
Jer Zemun nisu napravili samo oni kojih se danas sećamo.
Napravili su ga i oni koje smo zaboravili.
Izvori
Osnovni podaci o Marušićima potiču iz istraživanja Aleksandra Bačka, zasnovanog na građi Istorijskog arhiva Beograda: matičnim knjigama rimokatoličke crkve Uznesenja Blažene Djevice Marije, svešteničkim knjigama Zemunskog magistrata iz 1836. i 1852. godine i Popisu ukućana grada Zemuna, knjiga 909. Bačko pritom izričito upozorava da raspoloživa građa ne omogućava da se svi nosioci prezimena Marušić iz XIX veka pouzdano povežu u jednu porodicu.
Za istorijski kontekst korišćeni su podaci Gradske opštine Zemun o razvoju grada, školstvu i promenama statusa Zemuna tokom XIX veka.