U Gornjem gradu danas postoji Ulica Laze Jovanovića-Porcija. Mnogi prođu njome a da se ne zapitaju ko je bio čovek čije neobično ime stoji na tabli. Ali „Porcija“ se u zemunskoj istoriji nije pojavila tek sa Lazarom Jovanovićem. Decenijama ranije isto ime nosio je Živko Jovanović Porcija, zemunski industrijalac čija je porodica bila toliko vezana za Dunav da mu je čak i grobnica napravljena u obliku — rečnog bagera.
Između Živkovog sveta brodova i Lazarove operske scene nalazi se priča o jednom starom gornjovaroškom imenu koje je Zemun zapamtio na dva potpuno različita načina.
Živko Porcija i Dunav
Živko Jovanović Porcija rođen je 1879. godine. Odrastao je u vremenu kada se Zemun ubrzano menjao: železnica je povezivala grad sa evropskim pravcima, industrija se razvijala, a Dunav je i dalje bio jedan od glavnih izvora posla i zarade.
Živko nije bio alas niti običan lađar. Postao je industrijalac i predsednik Brodarskog i bagerskog akcionarskog društva. Sam naziv društva govori mnogo o njegovom poslu: plovni putevi nisu mogli da funkcionišu bez održavanja korita, radova na reci, bagera, brodova i ljudi koji su Dunav poznavali kao radni prostor.
Umro je 1933. godine, ali je iza njega ostalo jedno od najneobičnijih porodičnih obeležja na Zemunskom groblju.
Na pravoslavnom delu starog groblja na Gardošu nalazi se grobnica Živka Jovanovića Porcije i njegove supruge Vidosave, rođene Vasić, koja je umrla 1976. godine. Spomenik nije napravljen u uobičajenom obliku, već kao rečni bager. Na njemu su bronzani plitki reljefi koji prikazuju parobrod „Nikola Pašić“, samog Živka i njegovog oca Iliju. Autor je bio beogradski vajar Dragomir Arambašić.
Teško je zamisliti neposredniji spomenik jednom životnom pozivu. Na Živkovom grobu ostao je Dunav.
Živko i Vidosava nisu ostali zabeleženi samo kao privrednici. Istorijska građa ih navodi i među dobrotvorima humanitarnih društava i Nikolajevske crkve. Godine 1933., iste godine kada je Živko umro, crkvi su poklonili umetnički vitraž za prozor na njenoj južnoj fasadi.
Tako njihov trag nije ostao samo na groblju, već i u jednoj od najstarijih zemunskih crkava. To je važan detalj starog građanskog Zemuna: imućnije porodice svoj položaj nisu pokazivale samo kućama i poslovima, već i darovima crkvama, školama, humanitarnim društvima i gradskim ustanovama.
Drugi Porcija — od mašinstva do opere
Tridesetak godina posle Živkovog rođenja, 8. aprila 1911. godine, u Zemunu je rođen Lazar Jovanović-Porcija. Izvori ga izričito opisuju kao čoveka iz stare gornjovaroške porodice.
Ovde moramo biti precizni. I Živko i Lazar nose prezime Jovanović sa dodatkom Porcija, ali raspoloživi izvori nisu dovoljni da bez rezerve utvrdimo njihovu tačnu liniju srodstva. Kod Živka znamo da mu se otac zvao Ilija. Za Lazara nemamo dovoljno podataka o neposrednim precima da bismo ga jednostavno priključili Živkovoj grani.
Zato ih ne treba povezivati tamo gde dokument još nije pronađen.
Ali jedno je sigurno: ime Porcija pripadalo je starom zemunskom, odnosno gornjovaroškom prostoru mnogo pre nego što je Lazar postao poznat operski pevač.
Lazarov život u početku nije nagoveštavao veliku muzičku karijeru. Bio je apsolvent Mašinskog fakulteta, a do početka Drugog svetskog rata radio je u Komandi vazduhoplovstva. Istovremeno je privatno školovao glas kod profesora Aleksandra Ruca, uz pomoć prijatelja Žarka Cvejića i Zdenke Zikove.
Godine 1941. postao je član operskog hora Narodnog pozorišta u Beogradu. Njegov glas zapazio je dirigent Stevan Hristić, a već od 1942. godine Lazar je bio prvak Opere Narodnog pozorišta.
Životni pravac potpuno se promenio.
Od Gornje varoši do evropskih scena
Posle osam sezona u Beogradskoj operi Lazarova karijera nastavila se van zemlje. Nastupao je na operskim scenama Rima, Milana, Graca i Beča.
Nije bio samo pevač. Savremenici i kasniji zapisi opisuju ga kao eruditu, poznavaoca umetnosti i kulture, poliglotu i prevodioca operskih libreta i pevane poezije.
Tako je iz jednog starog zemunskog kraja krenuo čovek čiji će glas dopreti do velikih evropskih operskih kuća.
Ali priča ima i neobično tužan detalj: od njegovog pevanja, prema podacima koji se danas navode uz takmičenje koje nosi njegovo ime, sačuvan je samo jedan privatni muzički snimak napravljen u Beču.
Čovek čiji je život bio glas ostavio je iza sebe gotovo potpunu tišinu.
Lazar Jovanović-Porcija umro je iznenada 26. marta 1962. godine u Sulmoni u Italiji. Imao je samo pedeset godina. Njegova umetnička karijera završila se daleko od Gornje varoši u kojoj je počela, ali ga Zemun nije zaboravio.
Danas njegovo ime nosi ulica upravo u Gornjem gradu.
Jedno ime, dva potpuno različita Zemuna
Naziv Ulica Laze Jovanovića-Porcija i danas je zvanično evidentiran među zemunskim ulicama. To nije velika gradska avenija niti turistička lokacija. Nalazi se upravo tamo gde ovoj priči i pripada — u Gornjem gradu.
Danas kroz nju prolaze ljudi koji možda nikada nisu čuli Lazarov glas i verovatno ne znaju da nekoliko kilometara dalje, na starom zemunskom groblju, postoji još jedan Jovanović Porcija čiji je spomenik oblikovan kao rečni bager.
Kada se te dve činjenice stave jedna pored druge, dobijamo neobičnu sliku jednog grada.
Jedan Porcija ostao je vezan za Dunav, brodove i industriju.
Drugi za muziku i evropske operske scene.
Živkov Zemun miriše na reku, mašinsko ulje, parobrode i radove na Dunavu. Lazarov vodi prema pozorištu, partituri i operskoj sceni.
Između njih je isto prezime sa istim neobičnim dodatkom:
Porcija.
Nećemo tvrditi ono što još nismo uspeli da dokažemo — da možemo precizno povezati Živka i Lazara u jedno porodično stablo. Ali upravo je i ta praznina deo ozbiljnog bavljenja lokalnom istorijom.
Nije cilj popuniti prazna mesta maštom.
Cilj je sačuvati ono što možemo dokazati i nastaviti da tražimo ono što nedostaje.
Za sada znamo da je Lazar poticao iz stare gornjovaroške porodice. Znamo da je dodatak Porcija već decenijama ranije nosio Živko Jovanović. Znamo ime Živkovog oca Ilije. Znamo šta je Živko radio, gde počiva i šta je sa suprugom ostavio Nikolajevskoj crkvi. Znamo kako je Lazar od mašinstva stigao do opere i kojim je evropskim scenama prošao.
To nije malo.
To je dovoljno da se jedno neobično zemunsko ime ponovo vrati tamo gde pripada — u priču grada.
Kada grob i ulica postanu arhiv
Neke stare porodice ostave kuću. Neke fotografiju. Neke trgovačku firmu ili kafanu.
Kod Jovanovića-Porcija imamo nešto drugačije: grobnicu u obliku rečnog bagera, vitraž u Nikolajevskoj crkvi i ulicu koja nosi ime jednog tenora.
Tri potpuno različita traga.
A sva tri vode nazad u Zemun.
Možda je upravo u tome čar ovakvih porodičnih priča. Ne moramo uvek imati uredan rodoslov koji počinje jednim pretkom i završava deset generacija kasnije. Ponekad grad sam sačuva delove slagalice.
Jedan deo na groblju.
Drugi u crkvi.
Treći na uličnoj tabli.
A između njih ostane pitanje koje tek treba istražiti:
Ko su sve bili zemunski Jovanovići-Porcije i kako su njihove grane bile povezane?
Možda odgovor još čeka u nekoj staroj matičnoj ili kućnoj knjizi Gornje varoši.