Na nekoliko desetina metara u centru starog Zemuna može se pratiti gotovo čitava istorija gradske uprave. Ovde je 1755. stajala prva gradska kuća. Nekoliko koraka dalje početkom XIX veka podignut je novi Magistrat. Posle ukidanja vojno-komunitetske uprave na mestu stare gradske kuće 1886. nikla je nova zgrada Gradskog poglavarstva, a na istoj adresi danas se nalazi Gradska opština Zemun. Zato Magistratski trg nije samo trg nazvan po jednoj staroj zgradi. To je prostor na kojem se više od dva i po veka smenjuju različiti oblici zemunske vlasti.
Pre Magistrata – Zemun između vojske i građanstva
Da bi se razumelo zašto je Magistrat bio toliko važan, potrebno je vratiti se u sredinu XVIII veka. Zemun je 1746. uključen u sistem Vojne granice Habzburške monarhije. Čista vojna uprava, međutim, nije odgovarala gradu koji je zbog položaja nasuprot Beogradu i na važnim kopnenim i rečnim putevima sve više živeo od trgovine i zanatstva.
Godine 1749. Zemun je zato dobio status slobodnog vojnog komuniteta. To nije značilo potpunu nezavisnost od vojne vlasti, već poseban položaj: grad je dobio šira prava lokalne samouprave, dok je i dalje ostao deo vojnograničarskog sistema. Godine 1751. organizovan je zemunski Magistrat. Bio je to početak institucionalne gradske uprave koja će postojati narednih 120 godina.
Šta je zapravo bio Magistrat
Reč „magistrat“ danas lako može da zvuči kao naziv obične opštinske kancelarije. U Zemunu XVIII i XIX veka označavala je mnogo više. Magistrat je bio politička, upravna, policijska i sudska institucija prvog stepena. Njegove nadležnosti razvijale su se postepeno: 1753. dobio je određena sudska ovlašćenja, a normativom iz 1755. i prvostepenu sudsku vlast u građanskim sporovima i policijsku upravu nad gradom.
Ipak, Zemun nije bio potpuno samostalan. Odluke Magistrata bile su pod nadzorom viših vojnih organa, pre svega Generalne komande, dok je na vrhu sistema stajao Dvorski ratni savet u Beču. To je bila posebna kombinacija građanske samouprave i vojne kontrole karakteristična za slobodne komunitete Vojne granice.
Na čelu Magistrata nalazio se gradski sudija, uz pravnika – sindika – i većnike. Postojala su i unutrašnja i spoljašnja gradska veća. U njima su bili zastupljeni stanovnici različitih zajednica, naročito Srbi i Nemci. Magistrat je regulisao gotovo sve ono što danas raspoređujemo između opštine, policije, suda, poreske uprave i različitih javnih službi.
Ko je mogao da bude građanin Zemuna
Jedno od najzanimljivijih ovlašćenja Magistrata odnosilo se na samo pravo građanstva. Živeti u Zemunu i biti „građanin Zemuna“ nisu bile iste stvari.
Stanovništvo komuniteta bilo je podeljeno prema pravnom i poreskom položaju. Građansko pravo dobijali su ljudi koji su imali nepokretnu imovinu, bavili se trgovinom ili zanatom i uživali dobar ugled. Magistrat je odlučivao ko ispunjava uslove i izdavao građansko pismo. Pravo nije bilo automatski nasledno i moglo je biti oduzeto.
Postojali su i kontribuenti – poreski obveznici koji su posedovali imanje ili se bavili privredom – kao i zaštićeni kontribuenti sa ograničenijim pravima. Zato je odlazak pred Magistrat za stanovnika starog Zemuna mogao da znači mnogo više od vađenja dokumenta. Od odluke te institucije moglo je da zavisi da li će neko moći da se nastani, otvori radnju, stekne građansko pravo ili samostalno vodi zanat.
Prva gradska kuća – 1755.
Četiri godine posle organizovanja Magistrata Zemun je 1755. godine dobio svoju prvu gradsku kuću. Bila je to prizemna barokna građevina sa mansardom, podignuta na prostoru današnjeg Magistratskog trga. U njoj je gradska uprava radila do 1832. godine.
Za Zemun sredine XVIII veka to nije bila samo nova zgrada. Grad je dobio fizičko središte svoje samouprave. Tu su dolazili trgovci sa zahtevima, zanatlije zbog majstorskih prava, stanovnici zbog sporova, poreza i imovine, činovnici sa izveštajima i svi oni čiji je svakodnevni život zavisio od odluka gradske vlasti. Upravo oko te funkcije počeo je da se oblikuje identitet prostora koji danas zovemo Magistratski trg.
Zemun prerasta svoju prvu gradsku kuću
Tokom druge polovine XVIII i početkom XIX veka Zemun brzo raste. Razvijaju se trgovina, zanati, školstvo i zdravstvene ustanove, povećava se broj stanovnika i obim poslova gradske administracije. Stara prizemna kuća više nije bila dovoljna.
Početkom dvadesetih godina XIX veka pripremljeni su planovi za novu zgradu Magistrata. Projekat se vezuje za zemunskog graditelja Jozefa Felbera, jednu od najznačajnijih ličnosti zemunske arhitekture prve polovine XIX veka. Gradnja je završena 1832. godine, a zvanična zemunska spomenička dokumentacija kao glavni period izvođenja navodi 1826–1832. Godine 1836. zgrada je dodatno proširena jednim krilom. To je građevina koja i danas stoji na adresi Magistratski trg 3.
Jedan od najčistijih primera zemunskog klasicizma
Novi Magistrat potpuno se razlikovao od skromnije prve gradske kuće. Imao je podrum, prizemlje i sprat. Fasada je oblikovana simetrično, sa plitkim centralnim rizalitom završenim trouglastim zabatom. U prizemlju su korišćene svodne konstrukcije koje još nose trag barokne tradicije, dok je čitava spoljašnjost oblikovana u mirnom klasicističkom duhu.
Nije trebalo da bude raskošna palata. Trebalo je da izgleda ozbiljno, uređeno i institucionalno. Upravo zbog toga se stari Magistrat smatra jednim od najčistijih primera klasicističke arhitekture Starog jezgra Zemuna. Arhitektura je jasno govorila ono što nije moralo da piše iznad vrata: ovde sedi vlast grada.
Kako je izgledao posao Magistrata
Kroz vrata ove zgrade tokom XIX veka prolazili su ljudi sa veoma različitim problemima. Jedan trgovac želeo je dozvolu ili potvrdu. Zanatlija je tražio pravo da samostalno vodi posao. Građanin je dolazio zbog spora sa susedom ili imovine. Gradski službenik donosio je izveštaj. Magistrat se bavio javnim redom, policijskim poslovima, porezima, građevinskim pitanjima, trgovinom, zanatima, zdravstvenim propisima i sudskim predmetima.
Čak je i zdravstvena zaštita bila deo njegove odgovornosti. Gradski fizik i drugi zdravstveni službenici bili su povezani sa Magistratom i podnosili mu izveštaje, dok je vlast donosila propise o higijeni i merama protiv epidemija. Zato je Magistrat mnogo više od pretka današnje opštine. Bio je jedan od glavnih mehanizama svakodnevnog života starog Zemuna.
Trg i Prvi srpski ustanak
Početkom XIX veka ovaj mali prostor dobio je vezu i sa događajima preko Save. Jedna od kuća na današnjem uglu Magistratskog trga i Gospodske pripadala je zemunskom trgovcu Milošu Uroševiću. Danas je poznajemo kao Kuću porodice Marković, na adresama Gospodska 14 i Magistratski trg 11.
Miloš Urošević bio je jedan od najvažnijih zemunskih trgovaca povezanih sa Prvim srpskim ustankom. Dokumenti potvrđuju da je Karađorđu i ustanicima nabavljao i dostavljao oružje, municiju, hranu i drugi ratni materijal. Godine 1805. ušao je u trgovačku kompaniju koja je sistematski snabdevala ustaničku Srbiju.
U zemunskoj istorijskoj literaturi navodi se i da je u podrumu Uroševićeve kuće na prostoru današnjeg Magistratskog trga radila tajna radionica za izradu municije. Za samu radionicu raspoloživa dokumentacija nije jednako obilna kao za Uroševićevu dobro potvrđenu ulogu u snabdevanju ustanka, pa taj detalj treba navoditi sa odgovarajućim oprezom. Ali šira slika je nesporna. Na svega nekoliko koraka od habzburške gradske uprave nalazila se kuća čoveka koji je bio važna logistička veza Karađorđeve Srbije.
Kuća porodice Marković – još jedan sloj trga
Kuća na uglu Gospodske i Magistratskog trga podignuta je još u XVIII veku za grčkog trgovca Dimu, a prepravljena je 1801. godine. Posle njega pripadala je Milošu Uroševiću, a njegovi naslednici prodali su je 1870. godine trgovcu Stevanu Markoviću.
Time je kuća dobila još jednu vezu sa upravljanjem Zemunom. Stevan Marković bio je gradonačelnik Zemuna od 1878. do 1884, dok je njegov sin Petar Marković, pravnik, istoričar i slikar, grad vodio od 1907. do 1914. i ponovo od 1926. do 1930. godine.
Na jednom uglu trga tako se spajaju trgovina XVIII veka, Prvi srpski ustanak i dvojica zemunskih gradonačelnika.
Krst Lazara Uroševića
Na raskršću Magistratskog trga i Gospodske nalazi se još jedan detalj koji lako promakne prolazniku. Godine 1863. rentijer Lazar Urošević zaveštao je gradu mermerni krst sa ogradom od kovanog gvožđa, posvećen svojim roditeljima i „srpskoj braći“.
Krst pripada drugačijoj vrsti spomenika od administrativnih zgrada, ali upravo zato obogaćuje istoriju prostora. Magistratski trg nije bio samo mesto vlasti. Bio je deo svakodnevnog građanskog, verskog, trgovačkog i porodičnog života grada.
Požar 1867. – kraj prve gradske kuće
Prva gradska kuća iz 1755. prestala je da služi Magistratu još 1832, kada je gradska uprava prešla u novu zgradu. Posle toga u njoj su stanovali magistratski činovnici. Godine 1867. stara zgrada je izgorela.
To je važna preciznost: nije izgoreo današnji stari Magistrat na broju 3, već ona prva gradska kuća iz XVIII veka. Na njenom mestu će dve decenije kasnije nastati potpuno nova zgrada gradske uprave. Tako su na istom trgu istovremeno ostali tragovi dve različite epohe zemunske vlasti.
1871. – kraj komunitetskog Magistrata
Godina 1871. bila je prelomna. Razvojačenjem Zemuna prestaje sistem slobodnog vojnog komuniteta, a institucija Magistrata, koja je postojala od 1751, ukida se. Zemun dobija status slobodnog grada i prelazi ka građanskoj gradskoj samoupravi drugačijeg tipa.
Stara zgrada Magistrata na broju 3 predata je sudu, koji ju je koristio dugi niz godina. To je trenutak kada se razdvajaju dve istorije koje često pogrešno spajamo: Magistrat kao institucija prestaje da postoji 1871, ali prostor gradske uprave ostaje na istom trgu.
Nova gradska kuća iz 1886.
Na mestu izgorele prve gradske kuće podignuta je 1886. godine nova zgrada Gradskog poglavarstva, prema projektu gradskog inženjera Dragutina Kapusa. To je današnja zgrada Gradske opštine Zemun na broju 1.
Prvobitna građevina bila je jednospratna, monumentalna i oblikovana u duhu neorenesanse. Centralni deo fasade bio je naglašen stubovima, balkonom i kubetom sa satom.
Arhitektura se promenila zajedno sa političkim položajem grada. Felberov Magistrat pripadao je Zemunu Vojne granice. Kapusova gradska kuća pripadala je Zemunu koji je postao građanski grad sa izbornim gradonačelnikom i razvijenijom lokalnom samoupravom. Samo nekoliko desetina metara razmaka razdvaja dve potpuno različite epohe.
Od Varoškog trga do Magistratskog trga
Ni ime trga nije bilo potpuno nepromenljivo. Sačuvana zemunska razglednica s početka XX veka prikazuje prostor pod tri naziva: Varoški trg, nemački Magistratsplatz i mađarski Városháztér. Sva tri imena praktično govore isto. Ovo je bio gradski, odnosno magistratski trg – prostor gradske kuće i uprave.
Posle Drugog svetskog rata naziv je promenjen u Trg pobede. Tako se zvao tokom većeg dela druge polovine XX veka, a početkom XXI veka vraćeno je istorijsko ime Magistratski trg.
I samo ime tako pokazuje ono što se dešavalo u čitavom Zemunu: politički sistemi su menjali table, dok je funkcija prostora često trajala mnogo duže.
17. april 1944. – bomba pogađa gradsku kuću
Drugi svetski rat ostavio je dubok trag na trgu. Tokom anglo-američkog bombardovanja 17. aprila 1944. godine zgrada Gradskog poglavarstva bila je pogođena bombom i teško oštećena.
Posle rata odlučeno je da se obnovi, ali ne jednostavnim vraćanjem u izgled iz 1886. Plan obnove izrađen je 1946. prema projektu beogradskog arhitekte Rajka Tatića. Do 1949. objekat je proširen prema Preradovićevoj ulici, dozidan je drugi sprat, urađena nova krovna konstrukcija i izmenjen centralni deo fasade sa glavnim ulazom.
Zato današnja zgrada opštine nije identična gradskoj kući koju su Zemunci gledali krajem XIX i početkom XX veka. Osnovna funkcija ipak je preživela.
Freske i mozaici unutar današnje opštine
Jedan deo istorije Magistratskog trga prolaznik sa ulice uopšte ne vidi. U svečanoj sali današnje zgrade Gradske opštine nalaze se freske slikara Đurđa Teodorovića, dok su u dva hola veliki mozaici umetnika Milana Jovanovića.
Time je posleratna obnova gradske kuće dobila i umetnički sloj. Zgrada više nije samo administrativni objekat već i svedočanstvo načina na koji je posleratni Zemun zamišljao reprezentativni javni prostor.
Dve zgrade – dve epohe gradske vlasti
Najzanimljivije na Magistratskom trgu jeste što se istorija uprave može videti bez ulaska u arhiv. Na broju 3 stoji stari Magistrat, završen 1832. godine – simbol zemunskog slobodnog vojnog komuniteta. Na broju 1 nalazi se današnja opština, podignuta kao Gradsko poglavarstvo 1886. i temeljno preoblikovana posle bombardovanja 1944.
Jedna zgrada pripada sistemu Vojne granice. Druga građanskom gradu nastalom posle razvojačenja. A između njih je trg.
Zato ovde istorija gradske uprave nije apstraktna priča o uredbama i institucijama. Može da se pokaže prstom.
Mali trg na kojem se odlučivalo mnogo
Magistratski trg nije monumentalnih dimenzija. Nema širinu velikih evropskih trgova niti je ikada bio zamišljen kao reprezentativna državna scenografija. Njegova vrednost je drugačija.
Ovde su se odlučivala pitanja koja su direktno određivala život stanovnika Zemuna: ko ima građansko pravo, ko sme da vodi zanat, gde se može graditi, ko plaća porez, kako se održava red, kako se sprečavaju bolesti, kako se rešavaju sporovi. Ovde se nalazila kuća čoveka koji je snabdevao Karađorđeve ustanike. Ovde je gradski sudija vodio sednice. Ovde je izgorela prva gradska kuća. Ovde je podignut Magistrat. Ovde je sagrađeno Gradsko poglavarstvo. Ovde je bomba 1944. promenila izgled upravne zgrade. I ovde se gradska opštinska uprava nalazi i danas.
Malo je prostora u Zemunu sa takvim kontinuitetom.
Kada danas prođemo trgom
Vredi zastati između dve zgrade i pokušati da ih ne gledamo samo kao fasade. Sa jedne strane je klasicistički Magistrat Jozefa Felbera. Njegovim hodnicima prolazili su trgovci, zanatlije, sudski stranke i gradski činovnici vremena kada je Zemun još bio deo Vojne granice. Sa druge je zgrada podignuta 1886. za Gradsko poglavarstvo, bombardovana 1944, obnovljena i proširena posle rata i danas ponovo ispunjena opštinskim kancelarijama.
Na uglu stoji kuća koja povezuje grčkog trgovca Dimu, Miloša Uroševića, Karađorđeve ustanike i porodicu Marković. U blizini je krst Lazara Uroševića iz 1863. Sve se nalazi na nekoliko desetina metara.
Zato naziv Magistratski trg nije samo istorijsko ime vraćeno na tablu. To je precizan opis funkcije koju je ovaj prostor imao tokom najvećeg dela moderne istorije Zemuna. Ako je Glavna bila lice starog grada, a pijaca njegov trgovački stomak, Magistratski trg bio je mesto gde je Zemun donosio odluke o sebi.