Danas, kada kažemo centar Zemuna, gotovo automatski pomislimo na Glavnu ulicu. Međutim, nekoliko vekova ranije gradsko težište nalazilo se bliže Dunavu. Tokom osmanske vlasti, u XVI i XVII veku, glavna zemunska čaršija prolazila je prostorom današnje Karamatine ulice, od obale prema unutrašnjosti naselja. Današnja kratka i mirna ulica tako prati jedan od najstarijih urbanih pravaca Zemuna – mnogo stariji od njenog sadašnjeg imena i većine kuća koje je danas okružuju.
Glavna čaršija osmanskog Zemuna
Posle osmanskog osvajanja početkom XVI veka Zemun je bio znatno manji od današnjeg grada. Naselje gradskog tipa razvijalo se uglavnom na prostoru Donjeg grada, između Dunava i Gardoša, dok su područje današnje pijace i Gospodska ulica već predstavljali krajnje delove tadašnje varoši.
Istorijska istraživanja glavnu osmansku čaršiju lociraju na pravac koji je od Dunava prolazio trasom današnje Karamatine, prelazio prostor današnje Glavne i nastavljao približno prema današnjoj Ulici Vasilija Vasilijevića. U kasnijoj literaturi taj stari pravac pominje se kao Karamatin ili Dunavski sokak, ali taj naziv ne treba prenositi unazad kao da je Karamatina tako bila nazvana u XVI veku. Porodica po kojoj će ulica kasnije dobiti ime u Zemun će stići tek u XVIII veku.
Ono što jeste važno jeste kontinuitet same trase. Ulica je kao gradska komunikacija mnogo starija od današnjeg naziva.
Kako je izgledao Zemun XVI i XVII veka
Osmanski Zemun nije izgledao kao grad koji poznajemo danas. Na Gardošu su stajali ostaci srednjovekovnog utvrđenja koje su putnici XVI veka već opisivali kao zapušteno i delimično porušeno. Ispod brda razvijalo se civilno naselje sa kućama, zanatskim radnjama, hanovima, bogomoljama i drugim objektima karakterističnim za osmansku kasabu.
Najstariji sačuvani osmanski popis iz 1546. Zemun označava kao selo-varoš. Dve decenije kasnije već se javlja kao varoš, a zatim i kao kasaba. To pokazuje postepeno jačanje njegovih gradskih funkcija.
Zemun je bio važan zbog položaja nasuprot Beogradu i na velikom dunavskom putu. Ovuda su prolazili trgovci, glasnici, diplomatska poslanstva i vojske. Stanovnici su se bavili zemljoradnjom i stočarstvom, ali se u popisima pojavljuju i kovači, mesari, čizmari, terzije, berberi, tabaci, kazazi, brodari i drugi zanatlije.
Kroz takav Zemun prolazila je njegova glavna čaršija.
Džamija, hanovi i pazar
U blizini čaršije nalazili su se objekti koji su Zemunu davali karakter osmanskog gradskog naselja. Najznačajnija je bila džamija na prostoru današnje pijace. Njeno postojanje pouzdano je zabeleženo u drugoj polovini XVI veka, a putnici su je kasnije opisivali kao lepu građevinu sa kupolom pokrivenom olovom.
Na istom širem prostoru postojali su i hanovi. Evropski putnici pominju više takvih objekata, uključujući veliki han u blizini Dunava. Hanovi nisu bili samo prenoćišta. U njima su odsedali putnici i trgovci, čuvali robu i konje, razmenjivale se informacije i sklapali poslovi.
O privrednom značaju Zemuna govori i nedeljni pazar, koji se u osmanskim popisima pojavljuje tokom XVI veka. Prihodi od tržišnih taksi vremenom su rasli, što pokazuje da je trgovina postajala sve značajniji deo života naselja.
Čaršija zato nije bila samo ulica.
Bila je poslovno i društveno središte grada.
Sultan Sulejman u Zemunu
Položaj Zemuna značio je da se grad često nalazio na putu velikih vojnih pohoda. Godine 1566, tokom poslednjeg pohoda sultana Sulejmana Veličanstvenog prema Sigetu, osmanska vojska prošla je kroz ovaj prostor, a izvori beleže da je sultan u Zemunu proveo Bajram.
Za potrebe velikih vojnih kretanja u okolini Zemuna podizani su i privremeni mostovi kojima su vojska i oprema prelazili prema Beogradu i dalje na Balkan.
Takvi događaji ne znače da je Zemun bio velika osmanska metropola. Nije bio. Ali se nalazio na mestu preko kojeg je bilo teško proći a zaobići ga.
U tome je ležala njegova vrednost.
Čaršija koju danas ne možemo da vidimo
Od osmanskog Zemuna na trasi današnje Karamatine nije sačuvana ulična celina koju bismo mogli neposredno da prepoznamo. Kuće su tokom vekova rušene, pregrađivane i zamenjivane novim. Menjali su se stanovnici, verski objekti, administracija i način gradnje.
Zbog toga današnju Karamatinu ne treba predstavljati kao „sačuvanu tursku ulicu“.
Sačuvan je pre svega urbani pravac.
To je možda još zanimljivije. Zgrade mogu da nestanu, ali grad često nastavlja da koristi iste puteve kojima su se ljudi kretali vekovima ranije.
Karamatina je upravo takav slučaj.
Posle 1717. – potpuno novi Zemun
Austrijska vojska zauzela je Zemun 1717, a Požarevačkim mirom naredne godine ovaj deo Srema i formalno je pripao Habzburškoj monarhiji. Time počinje potpuno novo razdoblje u istoriji grada.
Muslimansko stanovništvo se uglavnom povuklo. Nekadašnja džamija pretvorena je u katoličku crkvu, a kasnije je porušena. Na tom prostoru krajem XVIII veka podignuta je današnja rimokatolička crkva Uznesenja Blažene Device Marije.
Zemun je tokom XVIII veka dobijao drugačiji izgled. Uvode se nova administracija i urbanistički principi, podižu se barokne građanske kuće, razvijaju zanatski esnafi, trgovina i Kontumac, a u grad pristižu Srbi, Nemci, Grci, Cincari, Jevreji i stanovništvo iz drugih krajeva.
Težište grada postepeno se premeštalo prema prostoru današnje Glavne ulice.
Nekadašnja čaršija ipak nije nestala.
Ostala je gradska ulica.
Porodica koja će ulici dati ime
U XVIII veku sa ovom ulicom povezuje se porodica Karamata, jedna od najpoznatijih trgovačkih i građanskih porodica starog Zemuna.
Godine 1763. imućni trgovac Kuzman Jovanović podigao je veliku kuću koja danas nosi broj 17. Kuću je 1772. kupio Dimitrije Karamata, trgovac doseljen iz Katranice u današnjoj severnoj Grčkoj. Od tada je kuća ostala povezana sa porodicom Karamata. Zemun Moj Grad
Porodica se bavila trgovinom i tokom generacija zauzela značajno mesto u privrednom i kulturnom životu Zemuna.
Njihovo prezime će na kraju postati i ime ulice.
Kuća Karamata – tri epohe u jednoj građevini
Današnja Kuća porodice Karamata sastoji se od više građevinskih celina nastalih u različitim periodima. Najveći i najviši deo podignut je 1763, dok je Jovan Karamata 1827. dozidao sprat na srednjem delu i izvršio veliku rekonstrukciju objekta. Barokna građevina tada je dobila fasadu oblikovanu u duhu klasicizma.
Kuća je značajna ne samo zbog arhitekture već i zbog ljudi koji su kroz nju prošli.
Tokom austrijsko-osmanskog rata 1788–1789. u njoj su boravili car Josif II, budući car Franc I, feldmaršal Franc Moric Lasi i feldmaršal Gideon Laudon sa svojim štabom. U vreme revolucionarnih događaja 1848–1849. kuća je bila boravište patrijarha Josifa Rajačića i dela članova Glavnog odbora Srpske Vojvodine. Atanasije Karamata bio je član Odbora i njegov blagajnik.
U kući je kao gost boravio i Vuk Stefanović Karadžić.
Malo privatnih kuća u Zemunu može da spoji toliko različitih slojeva gradske istorije.
Od osmanske čaršije do građanske ulice
Transformacija Karamatine lepo pokazuje transformaciju samog Zemuna.
U XVI i XVII veku njenom trasom prolazila je čaršija osmanskog naselja. U XVIII veku uz isti pravac podižu se građanske i trgovačke kuće srednjoevropskog tipa. U XIX veku Zemun postaje razvijena trgovačka varoš sa Magistratom, školama, bolnicom, bankama, štamparijama i sve uređenijom administracijom.
Centar grada više nije funkcionisao kao u osmanskom periodu. Glavna ulica preuzela je dominantnu trgovačku i reprezentativnu funkciju.
Ali stari pravac ostao je upisan u grad.
Kada je postala Karamatina
Ovde treba razdvojiti starost ulice od starosti njenog današnjeg imena.
Naziv Karamatina dokumentovan je od 1897. godine. Dakle, ulica jeste mnogo starija, ali nije vekovima nosila današnje ime.
Karamatina je taj naziv zadržala do 1942. godine, kada je tokom okupacije promenjen. Kasnije je nosila ime Matije Gupca.
U drugoj polovini XX veka pojavila se inicijativa da jedna zemunska ulica dobije ime matematičara i akademika Jovana Karamate. Predlog nije realizovan na taj način, ali je u međuvremenu nekadašnjoj Ulici Matije Gupca vraćen istorijski naziv Karamatina.
Zato današnje ime ima dva sloja značenja.
Podseća na staru zemunsku porodicu, ali istovremeno vraća naziv koji je ulica nosila još krajem XIX veka.
Ulica kroz nekoliko različitih Zemuna
Malo je mesta u gradu na kojima se istorijske promene mogu tako jasno pratiti na jednom pravcu.
Najpre je tu osmanski Zemun – mala kasaba uz Dunav, sa čaršijom, džamijom, hanovima, pazarom i zanatlijama.
Zatim dolazi habzburški Zemun – slobodni vojni komunitet, pogranična trgovačka varoš sa baroknim i klasicističkim građanskim kućama.
Na kraju nastaje savremeni grad u kojem nekadašnja čaršija više nije glavni trgovački pravac, ali je njen položaj ostao sačuvan u uličnoj mreži.
Zato vrednost Karamatine nije samo u Kući porodice Karamata.
Važna je i sama linija kojom ulica prolazi.
Četiri veka u nekoliko minuta hoda
Danas se Karamatinom može proći za svega nekoliko minuta. Ništa u toj kratkoj šetnji na prvi pogled ne govori da se nalazimo na prostoru na kojem se gradski život odvijao još u vreme osmanskog Zemuna.
Nema stare džamije.
Nema hanova.
Nema čaršijskih radnji XVI veka.
Nema sultanove vojske niti habzburškog štaba.
Ali ostala je trasa.
Ostala je Kuća porodice Karamata.
I ostalo je ime koje grad ponovo koristi.
Zato Karamatina nije „ulica iz turskog vremena“ u smislu sačuvane arhitekture, niti se tako tada zvala.
Njena vrednost je drugačija.
Današnjom Karamatinom hodamo trasom jedne od najstarijih poznatih gradskih komunikacija Zemuna – nekadašnje glavne čaršije grada uz Dunav.