U samom centru Zemuna, na uglu Glavne i Dubrovačke ulice, nalazi se jedna od najprepoznatljivijih kuća starog gradskog jezgra. Podignuta je 1823. godine za grčku porodicu Ziko, a na njenom krilu prema Dubrovačkoj ulici od 1828. stoji sunčani sat koji i danas pokazuje mesno vreme. U toj kući poslednje godine života proveo je Jovan Subotić – književnik, pravnik, političar, urednik, kulturni radnik i predsednik Matice srpske. Njegov život vodio ga je kroz Dobrinci, Sremske Karlovce, Segedin, Peštu, Novi Sad, Zagreb i Osijek, kroz književnost, advokaturu, revoluciju 1848, saborske rasprave, Maticu srpsku i pozorište. Poslednja stanica bio je Zemun.
Od Dobrinca do dva doktorata u Pešti
Jovan Subotić rođen je u Dobrincima u Sremu 30. januara/11. februara 1817. godine. Razlika u datumima potiče od julijanskog i gregorijanskog kalendara, zbog čega se u literaturi pojavljuju oba. Posle školovanja u Sremskim Karlovcima i Segedinu otišao je u Peštu, gde je doktorirao filozofiju 1836. i pravo 1840. godine. Od 1841. radio je kao advokat, a kasnije je praksu nastavio u Novom Sadu, Osijeku i, od 1884, u Zemunu. Pravo, međutim, nikada nije bilo jedina oblast njegovog interesovanja. Pisao je poeziju, epiku, drame, prozu, književnu kritiku i radove o književnosti i narodnoj poeziji, pripadajući tipu intelektualca XIX veka čiji se javni život nije mogao svesti na jedno zanimanje.
Književnik širokog opusa
Subotić je počeo da objavljuje veoma mlad. Među njegovim ranim delima nalaze se zbirka „Lira Jovana Subotića“ iz 1837, poema „Potopljena Pešta“ iz 1838, „Bosilje“ iz 1843. i ep „Kralj Dečanski“ iz 1846. Kasnije se naročito okretao istorijskoj drami. Napisao je „Nemanju“, „Zvonimira“, „Miloša Obilića“, „Hercega Vladislava“ i „Bodina“, a 1881. objavio je roman „Kaluđer“. Njegova književna vrednost kroz vreme je različito ocenjivana, ali je nesporan značaj njegovog dugogodišnjeg učešća u stvaranju književnog i kulturnog života Srba u Habzburškoj monarhiji.
Letopis i Matica srpska
Posebno mesto u Subotićevom radu zauzima Letopis Matice srpske. Uređivao ga je od 1842. do 1847, a zatim ponovo od 1850. do 1853. godine. Letopis, pokrenut 1824, pripada najstarijoj evropskoj književnoj periodici koja i danas izlazi. Za vreme Subotićevog uredništva objavljivani su književni radovi, prevodi, polemike, kritike, istorijska dokumenta, tekstovi o narodnoj i autorskoj poeziji i građa o političkim događajima. Njegova veza sa Maticom nije završena uredničkim radom. Godine 1868. izabran je za predsednika Matice srpske sa četvorogodišnjim mandatom, u periodu kada se institucija suočavala i sa političkim pritiscima ugarskih vlasti.
Revolucionarna 1848. godina
Godina 1848. bila je jedna od prelomnih u Subotićevom životu. Na skupštini Srba u Pešti u martu iste godine izabran je za predsednika skupa na kojem su formulisani politički zahtevi Srba u tadašnjoj Ugarskoj. U maju je učestvovao na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima, na kojoj je proglašena Srpska Vojvodina i utvrđen politički program srpskog pokreta. Izabran je u Glavni odbor, ali nije prihvatio ponuđeno mesto njegovog predsednika. Učestvovao je i na Slovenskom kongresu u Pragu kao sekretar južnoslovenske sekcije. Tokom daljeg razvoja događaja bio je uključen u političke i diplomatske poslove pokreta i kontakte sa predstavnicima hrvatskih i austrijskih vlasti. Od tada Subotić više nije bio samo književnik i advokat, već i aktivni učesnik političkog života Habzburške monarhije.
Od podžupana do Hrvatskog sabora
Posle revolucionarnog perioda nastavio je advokatsku, kulturnu i političku karijeru. Od 1853. radio je u Novom Sadu. Godine 1861. postao je prvi podžupan Sremske županije, a naredne godine član Stola sedmorice, jednog od najviših sudskih tela u Zagrebu. Kao poslanik Hrvatskog sabora od 1865. do 1867. bio je i njegov potpredsednik. Učestvovao je i na srpskim narodno-crkvenim saborima u Sremskim Karlovcima, a u političkom životu ostao je prisutan i tokom narednih godina. Njegova biografija zato predstavlja važan deo ne samo književne već i političke istorije Srba u Habzburškoj monarhiji XIX veka.
Pozorište između Zagreba i Novog Sada
Manje poznat deo njegovog rada vezan je za pozorište. Tokom boravka u Zagrebu od 1863. do 1866. bio je predsednik upravnog odbora Hrvatskog narodnog kazališta. Po povratku u Novi Sad 1868. postao je načelnik Društva za Srpsko narodno pozorište. Tako se kod njega književnost nije završavala pisanjem. Učestvovao je i u radu institucija koje su književna i dramska dela dovodile pred publiku.
Savka Subotić
Jovan Subotić bio je oženjen Savkom Subotić, rođenom Polit, jednom od najistaknutijih žena srpskog građanskog društva XIX veka. Savka nije bila samo supruga poznatog književnika. Zalagala se za obrazovanje devojaka, učestvovala u nastojanjima za osnivanje viših devojačkih škola i podržavala ekonomsko osnaživanje žena kroz narodnu radinost. Njihov brak povezao je dve snažne javne ličnosti svoga vremena, a porodica Subotić ostavila je trag i u sledećoj generaciji.
Otac Vojislava Subotića
Jedan od njihovih sinova bio je dr Vojislav Subotić, kasnije jedan od pionira moderne hirurgije u Srbiji. Veza porodice sa Zemunom zato je dvostruka. Jovan će u gradu provesti poslednje godine života, dok će njegov sin Vojislav upravo u Zemunu razvijati svoju samostalnu hiruršku praksu i raditi kao gradski fizik i primarni lekar. Otac i sin pripadali su potpuno različitim oblastima, ali se njihove biografije spajaju u istom gradu.
Poslednja stanica – Zemun
Godine 1884, u 67. godini života, Jovan Subotić dolazi u Zemun i nastavlja advokatski rad. Njegova profesionalna putanja vodila ga je od Pešte preko Novog Sada i Osijeka do grada na Dunavu u kojem će završiti život. Zemun tada više nije bio grad Vojne granice. Posle razvojačenja nalazio se u civilnom sistemu Austro-Ugarske, u Kraljevini Hrvatskoj i Slavoniji, ali je i dalje bio važan državni pogranični grad prema Kraljevini Srbiji. Subotić se nastanio u kući u današnjoj Glavnoj ulici 23.
Kuća sa sunčanim satom
Reprezentativna jednospratnica na uglu Glavne i Dubrovačke ulice podignuta je 1823. godine za grčku porodicu Ziko. Oblikovana je u duhu ampira, sa karakterističnim ugaonim erkerom. Pet godina kasnije, 1828, na fasadi krila prema Dubrovačkoj ulici postavljen je sunčani sat, jedan od najpoznatijih detalja starog Zemuna. Upravo u ovoj kući Jovan Subotić proveo je poslednje godine života. Možemo ga zamisliti kako iz nje izlazi u Glavnu ulicu osamdesetih godina XIX veka. Iza njega je bilo gotovo sedam decenija života obeleženih velikim kulturnim i političkim promenama: školovanje u vreme Habzburške monarhije, revolucija 1848, rad u Matici srpskoj, parlamentarne borbe, advokatura i razvoj modernih kulturnih institucija. Preko Save već je postojala nezavisna Kraljevina Srbija. Svet njegove mladosti promenio se gotovo do neprepoznatljivosti.
Pet tomova jednog života
Pred kraj života Subotić je ostavio još jedan izuzetno važan izvor – sopstvena sećanja. Njegova autobiografija „Život dra Jovana Subotića“ objavljena je posthumno u pet tomova u izdanju Matice srpske između 1901. i 1910. godine. To nije samo knjiga o njemu. Kroz njegova sećanja pojavljuju se Pešta, Novi Sad, Zagreb, Srem, političari, književnici, revolucija, sabori, kulturne institucije i svakodnevni život obrazovanog srpskog građanstva XIX veka. Kao i svaki autobiografski izvor, njegova sećanja treba čitati kritički i upoređivati sa drugim dokumentima, ali upravo zato što ih je pisao neposredni učesnik mnogih događaja, ostaju dragocena istorijska građa.
Smrt u Zemunu
Jovan Subotić umro je u Zemunu 16/28. januara 1886. godine. Dva datuma označavaju isti dan prema julijanskom i gregorijanskom kalendaru. U Zemunu je proveo relativno kratak deo svog dugog života. Nije ovde rođen, niti je ovde napisao najveći deo svojih dela ili izgradio političku karijeru. Ipak, Zemun je postao njegovo poslednje prebivalište i mesto smrti. Zato njegova veza sa gradom nije naknadna simbolična veza sa znamenitom ličnošću, već konkretan deo njegove biografije.
Sunčani sat koji je ostao
Više od jednog veka posle Subotićeve smrti kuća još stoji, a na fasadi je i dalje sunčani sat. Promenile su se države, granice, politički sistemi, nazivi ulica i generacije ljudi koje prolaze ispod njega. Jovan Subotić pripada mnogo široj istoriji od zemunske – istoriji srpske književnosti, Matice srpske, političkog života Srba u Habzburškoj monarhiji, pozorišta i građanske kulture XIX veka. Ali njegovo poslednje poglavlje pripada Zemunu. Kuća sa sunčanim satom zato nije samo vredan arhitektonski spomenik već i poslednja zemunska adresa čoveka čiji je život prošao kroz gotovo sve velike kulturne i političke tokove njegovog vremena.