Danas Gornji grad doživljavamo kao potpuno prirodan deo Zemuna. Teško je zamisliti vreme kada se nekoliko minuta hoda od današnje Glavne ulice izlazilo iz uređene varoši, prolazilo kraj poslednjih kuća i ulazilo u prostor njiva, vinograda, pašnjaka i puteva prema sremskim selima. Upravo na toj granici krajem XVIII veka dogodila se jedna od najvećih promena u urbanom razvoju Zemuna: grad je prvi put ozbiljno prešao svoje stare fortifikacije i počeo da se penje na lesnu zaravan. Tako je nastala Gornja varoš, prvo veliko zemunsko predgrađe.
Zemun koji se završavao iza palisada
Tokom najvećeg dela XVIII veka Zemun je bio zbijen grad u ravnici uz Dunav. Kao važan pogranični centar Habzburške monarhije prema Osmanskom carstvu bio je opasan palisadama, rovovima i drugim odbrambenim objektima. Kroz gradske kapije kontrolisali su se ljudi, roba i saobraćaj, dok su izvan izgrađenog jezgra počinjali putevi prema Bežaniji, Dobanovcima, Ugrinovcima i drugim sremskim naseljima. Iza te linije nalazila se lesna zaravan sa njivama, vinogradima i pašnjacima. Grad je bio dole, uz reku; zemlja je počinjala gore. Takva podela izgledala je stabilno sve dok poslednji veliki habzburško-osmanski rat XVIII veka nije ponovo pretvorio Zemun u neposrednu pozadinu velikog ratišta.
1788. – predgrađe već postoji
Rat između Habzburške monarhije i Osmanskog carstva počeo je 1788. godine. Zemun se našao neposredno nasuprot osmanskom Beogradu, a u njegovoj okolini raspoređene su velike vojne snage, logori i baterije. Starija historiografija beleži važan podatak: kada je car Josif II 27. oktobra 1788. došao u Zemun, izvan gradskih utvrđenja već je postojala grupa kuća koju izvori nazivaju Gornjom varoši. U njima su pretežno živeli ljudi povezani sa ratarstvom i stočarstvom. Prema tom zapisu, zbog opasnosti od turske artiljerijske vatre car nije tih dana boravio unutar same utvrđene varoši, već u jednom od objekata izvan nje. Predgrađu je tada, u njegovu čast, dozvoljeno ime Josefstadt, odnosno Josipovo.
To je važna korekcija pojednostavljene priče o nastanku ovog kraja: Gornja varoš nije nastala u jednom trenutku, niti je možemo vezati samo za jedan građevinski poduhvat. Njeno jezgro formiralo se tokom ratnih godina kroz spoj postojećih kuća, vojne infrastrukture i kasnijeg doseljavanja.
Vojne bolnice za 700 ljudi
Rat je već naredne godine dramatično ubrzao širenje predgrađa. Tokom zime 1788/1789. među velikim brojem vojnika smeštenih u Zemunu i njegovoj okolini širile su se bolesti. Kontumac, škole, crkve i drugi raspoloživi objekti korišćeni su za zbrinjavanje obolelih, ali prostora nije bilo dovoljno. Zato je u aprilu 1789. godine vojska počela da gradi velike bolničke objekte upravo izvan varoši, u Josipovom predgrađu. Podignut je čitav niz kuća u kojima je, prema tadašnjim podacima, moglo biti smešteno oko 700 bolesnika. Uz njih se u starijoj građi pojavljuje i naziv Špitalski sokak, odnosno ulica vezana za špital – bolnicu.
To je izuzetno važan, a danas gotovo zaboravljen sloj istorije Gornje varoši. Deo njene rane urbane strukture neposredno je povezan sa poslednjim velikim habzburško-osmanskim ratom i ogromnim vojnim sanitetskim sistemom koji je tada postojao u Zemunu.
Posle rata vojne kuće postaju deo grada
Austrijska vojska zauzela je Beograd 1789, ali je rat ubrzo izgubio raniji značaj zbog događaja u zapadnoj Evropi. Svištovskim mirom 1791. granica se ponovo vratila na Savu i Dunav, a Beograd je predat Osmanskom carstvu. Sa povlačenjem habzburške uprave iz Srbije deo ljudi koji su tokom rata sarađivali sa austrijskom stranom ili se plašili povratka osmanske vlasti prešao je na sremsku obalu. Među njima su bili i Srbi iz Beogradskog pašaluka.
Vojni objekti izvan Zemuna više nisu imali istu funkciju. Deo prizemnica procenjen je i prodavan, a u i oko njih naseljavale su se porodice koje su tražile novi dom. Tako se ono što je tokom rata bilo mešavina periferije, poljoprivrednih kuća i vojnog prostora postepeno pretvaralo u trajno gradsko predgrađe. Gornja varoš je počela da raste.
Josefstadt, Josipovo i Gornja varoš
Zvanično i poluzvanično ime Josefstadt vezano je za cara Josifa II. U domaćoj upotrebi može se sresti kao Josipovo ili Jozefštat. Ipak, naziv koji je dugoročno pobedio bio je jednostavniji i mnogo prirodniji – Gornja varoš. Objašnjenje je gotovo geografsko. Stari Zemun nalazio se niže, uz Dunav. Novo predgrađe razvijalo se iznad njega, na lesnoj zaravni. Dole je bila stara varoš, gore nova.
Naziv nije zahtevao dodatno objašnjenje i upravo zato je preživeo careve, države, administracije i promene uličnih imena. Danas govorimo Gornji grad, ali u istorijskoj građi Gornja varoš ostaje naziv jednog od ključnih trenutaka širenja Zemuna.
Grad koji je ovde ličio na selo
Gornja varoš nije bila kopija Donjeg grada. U starom centru živeli su trgovci, zanatlije, činovnici i ljudi vezani za promet preko Save i Dunava. Kuće su bile zbijenije, a ulice čvršće povezane sa pijacama, trgovinama, Magistratom i važnim gradskim ustanovama. Gornja varoš razvijala se drugačije. Mnogi stanovnici živeli su od zemlje. Bavili su se ratarstvom, stočarstvom, baštovanstvom i poslovima koji su zahtevali veće parcele.
Tipična kuća bila je prizemna i postavljena prema ulici. Iza nje se pružalo dugačko dvorište, a zatim pomoćni objekti, šupe, štale, bašta ili voćnjak. Domaće životinje nisu bile ostatak nekakvog sela koje je grad progutao – bile su sastavni deo života samog zemunskog predgrađa. Ta struktura opstala je neverovatno dugo. Još u XX veku mnogi delovi Gornjeg grada čuvali su izgled koji je bio mnogo bliži sremskoj varoši nego velikom urbanom centru.
Orači, stočari i stari esnafski barjaci
Koliko je poljoprivreda bila važna za identitet ovog kraja pokazuje i ono što je sačuvano u Svetotrojičinoj crkvi. Među istorijskim predmetima nalaze se ratarski i zidarsko-tesarski esnafski barjaci. Nisu to samo crkveni ukrasi. Oni neposredno govore o ljudima koji su živeli u ovom delu Zemuna: ratarima koji su izlazili prema poljima i zanatlijama koji su gradili kuće novog predgrađa.
U isto vreme nastajala su i imena ulica koja su čuvala isti svet. Oračka ulica dokumentovana je još 1793. godine i najverovatnije je označavala pravac kojim su ratari odlazili prema obradivim površinama. U Gornjoj varoši grad i poljoprivreda nisu bili suprotnosti. Bili su deo istog života.
Škola već 1799.
Samo nekoliko godina nakon ratova, stanovnici novog predgrađa pokazali su da žele mnogo više od kuća i zemlje. Želeli su svoju školu. Srpska škola u Gornjoj varoši počela je redovno da radi 31. oktobra 1799. godine. Nastava je u početku održavana u skromnoj prizemnoj zgradi u neposrednoj blizini mesta na kojem će kasnije biti podignuta Svetotrojičina crkva.
To je jedna od najdužih školskih tradicija u Beogradu. Današnja OŠ „Gornja varoš“ baštini upravo tu obrazovnu tradiciju. Stara prizemna školska zgrada iz 1872. godine pripada kasnijoj fazi razvoja školstva i predstavlja još jedan materijalni trag vremena kada su škola i crkva činile središte života ovog dela Zemuna. Osnivanje škole samo nekoliko godina nakon nastanka predgrađa pokazuje koliko se brzo Gornja varoš pretvarala iz periferije u organizovanu zajednicu.
Crkva koju su čekali decenijama
Škola je stigla mnogo pre današnjeg hrama. Pravoslavni stanovnici Gornje varoši dugo su nastojali da dobiju sopstvenu crkvu. Na prostoru je postojala skromnija bogomolja, ali za gradnju pravog hrama bila je potrebna saglasnost habzburških vlasti i dovoljno novca da ga zajednica izdržava. Konačno odobrenje dobijeno je 1817. godine, ali do realizacije je prošlo još mnogo vremena.
Današnja Crkva Svete Trojice podignuta je prema planovima poznatog zemunskog graditelja Jozefa Felbera, čoveka koji je ostavio trag na više značajnih građevina Zemuna. Crkva je završena i osveštana 1842. godine. Skromnija je od nekih velikih hramova starog centra, što odgovara poreklu kraja u kojem je nastala. Ipak, upravo je ona postala glavno duhovno središte Gornje varoši.
Živko Petrović u Gornjoj varoši
Posebnu vrednost crkvi daje ikonostas koji je oslikao zemunski slikar Živko Petrović. Njegova biografija takođe je duboko zemunska. Bio je sin kovačkog majstora Jovana Petrovića, povezanog sa zanatskim poslovima za ustaničku Srbiju, dok je sam Živko postao jedan od značajnih slikara svog vremena.
Na taj način Gornja varoš nije dobila samo novu crkvu. Dobila je građevinu u kojoj su se spojili arhitektura Jozefa Felbera, slikarstvo zemunskog umetnika i predmeti starih ratarskih i zanatskih organizacija. To je praktično mala istorija kraja smeštena u jedan objekat.
Gornja varoš nije isto što i Franctal
Jedna od čestih grešaka pri opisivanju Gornjeg grada jeste mešanje Gornje varoši sa kasnijim Franctalom. To su istorijski različita predgrađa. Gornja varoš razvija se krajem XVIII veka i snažno je povezana sa ratom 1788–1791, Josifom II, doseljavanjem srpskog stanovništva i zemljoradničkim karakterom kraja. Franctal nastaje gotovo tri decenije kasnije.
Godine 1816. u Zemun dolaze 72 nemačke porodice iz Lazarfelda u Banatu. U sačuvanoj građi navodi se oko 341 doseljenik. Nakon pregovora sa vojnim vlastima dozvoljeno im je da osnuju posebno zemljoradničko predgrađe. Novo naselje prvobitno je trebalo da bude povezano sa imenom jednog vojnog zapovednika, ali je 3. novembra 1816. car Franc I odobrio da nosi ime Franzensthal – Franctal, odnosno Franjina dolina.
To je bilo zasebno naselje sa sopstvenim ulicama, školom, crkvom i izrazito nemačkim stanovništvom. Tek kasnijim širenjem Zemuna Gornja varoš i Franctal praktično su se spojili u kontinuirano urbano područje.
Kako je izgledao prvi Franctal
Doseljenicima su određene građevinske parcele i obradiva zemlja. Prve kuće bile su veoma skromne – građene od nabijene zemlje i pokrivane trskom. Naselje je planski trasirano. Formirane su dve uzdužne i četiri poprečne ulice, a unapred su rezervisana mesta za crkvu i školu.
Franctal je veoma brzo razvio izrazit zemljoradnički i zanatski karakter. Blizina velikog zemunskog tržišta omogućavala je stanovnicima da poljoprivredne proizvode prodaju u gradu, dok su zanatlije imale dovoljno mušterija u rastućoj varoši. Zato se Gornji grad kakav danas poznajemo ne može posmatrati kao jedno naselje nastalo jednim potezom. On je rezultat spajanja više istorijskih slojeva.
Grad je gutao svoje njive
Tokom XIX veka proces koji je započeo Gornjom varoši više nije mogao da se zaustavi. Putevi prema sremskim selima postepeno su dobijali kuće. Nekadašnji rubovi grada pretvarali su se u ulice. Poljoprivredne parcele deljene su na manje placeve, a između kuća nastajale su nove komunikacije.
Današnje velike ulice Gornjeg grada zato čuvaju trag mnogo starije geografije. Neke su nekada bile pravci izlaska iz Zemuna, druge su vodile prema njivama, a treće su nastale tek kada je grad potpuno progutao nekadašnji poljoprivredni prostor. Gornja varoš je u početku bila periferija. Do kraja XIX i početka XX veka ona je već postajala stariji deo grada u odnosu na nova naselja koja su nastajala još dalje.
Tako funkcioniše širenje grada: jučerašnja periferija postaje današnji stari kraj.
Razvojačenje je uklonilo staru granicu
Posebno važna promena nastupila je posle razvojačenja Zemuna i ukidanja njegovog vojnograničarskog statusa u drugoj polovini XIX veka. Stari fortifikacioni pojas izgubio je funkciju. Palisade i rovovi koji su nekada jasno govorili gde se završava grad više nisu predstavljali prepreku urbanom razvoju.
Granica između Donjeg grada i njegovih predgrađa postajala je sve manje vidljiva. Grad je sada mogao da se širi prirodnije duž starih puteva. Ono što je krajem XVIII veka predstavljalo revolucionaran izlazak izvan grada tokom XIX veka postalo je normalan urbanistički proces.
Gornji grad ostaje poluseoski još dugo
Ipak, administrativno pripajanje i fizičko spajanje sa centrom nisu odmah promenili način života. Gornji grad je još veoma dugo zadržao posebnu fizionomiju. Dvorišta su bila velika. U njima su se držale kokoške, svinje i druga stoka. Postojale su bašte, voćnjaci, šupe, drva za ogrev i pomoćne prostorije. Još sredinom XX veka kroz pojedine ulice mogla su prolaziti stada na putu prema pašnjacima i livadama.
Dete koje je odrastalo svega nekoliko kilometara od centra velikog grada moglo je istovremeno živeti u svetu kokošinjca, bašte, svinjca i njive. To nije kontradikcija. To je istorijski identitet Gornjeg grada.
Posle Drugog svetskog rata promena se ubrzava
Najdramatičnije promene dogodile su se posle 1945. Zemun postaje deo mnogo većeg urbanog sistema Beograda, stanovništvo naglo raste, a prostor između nekadašnjih zemunskih predgrađa sve više se izgrađuje.
Promenila se i etnička struktura nekadašnjeg Franctala. Nemačka zajednica koja je više od jednog veka predstavljala dominantni deo tog predgrađa praktično je nestala tokom i neposredno posle Drugog svetskog rata, a u kuće i na parcele dolaze nove porodice. Nekadašnja odvojena naselja sve teže se prepoznaju kao zasebne celine. Gornja varoš, Franctal i novi delovi Gornjeg grada postaju jedna velika urbana zona.
Stare prizemnice između novih zgrada
Uprkos tome, stari način izgradnje nije nestao odjednom. Decenijama su nove kuće i stambeni objekti rasli između prizemnih kuća iz starijeg perioda. Iza visokih ograda i kapija i dalje su postojala duboka dvorišta, šupe, bunari, bašte, dudovi, orasi i pomoćni objekti.
Upravo ti skromni elementi često čuvaju istoriju bolje od reprezentativne fasade. Nije svaka prizemna kuća arhitektonski spomenik, ali stotine takvih kuća zajedno su stvarale istorijsku sliku kraja. Kada nestanu pojedinačno, promena gotovo da se ne primećuje. Kada nestane poslednjih nekoliko, shvatimo da je nestao čitav jedan način života.
Gornji grad koji i danas menja lice
Taj proces traje i danas. Velike parcele se dele ili spajaju, stare kuće ruše, a na njihovom mestu nastaju objekti mnogo veće spratnosti i gustine. Ulice koje su generacijama imale ritam prizemnih kuća dobijaju potpuno drugačiju siluetu.
To samo po sebi nije istorijska anomalija. Gornja varoš je nastala upravo zato što se Zemun širio i menjao. Ali zato je važno dokumentovati ono što nestaje. Ne da bi se svaki stari objekat proglasio spomenikom, već da bismo znali kako je ovaj kraj izgledao pre nego što ga je grad ponovo promenio.
Kada danas krenemo prema Gornjem gradu
Ako bismo iz današnje slike uklonili automobile, asfalt, višespratnice i savremene prodavnice, mogli bismo da pokušamo da zamislimo isti prostor krajem XVIII veka. Iza nas ostaje zbijeni Zemun uz Dunav. Prolazimo preko stare granice varoši. Pred nama se otvara lesna zaravan. Tu su prizemne kuće prvog predgrađa. U njima žive ratari i stočari. Negde u blizini nalaze se vojni bolnički objekti iz vremena rata. Dalje počinju njive i putevi prema Sremu.
Godine 1788. tim predgrađem prolazi car Josif II. Godine 1789. podižu se bolnice za stotine vojnika. Posle 1791. stižu nove porodice. Godine 1799. počinje da radi škola. Godine 1817. stanovnici konačno dobijaju dozvolu za crkvu. Godine 1842. iznad kuća se uzdiže zvonik Svete Trojice. U međuvremenu još dalje nastaje Franctal.
Kuće postaju ulice. Ulice postaju kraj. Kraj postaje grad. I granica preko koje je Zemun nekada prvi put zakoračio potpuno nestaje sa mape. Ali nije nestala iz istorije.
Prvo veliko širenje Zemuna
Gornja varoš zato nije samo još jedan zemunski kraj. Njena istorija označava trenutak kada je grad prvi put napustio okvir u kojem je vekovima bio zatvoren. Rat, vojska, sanitet, izbeglice, ratari, zanatlije, škola i crkva zajedno su stvorili prvo veliko predgrađe Zemuna.
Nije nastalo po jednom velikom urbanističkom planu. Nastajalo je sloj po sloj. Upravo zato njegova istorija toliko dobro objašnjava sam Zemun.
Grad se nije jednog jutra proširio. Najpre su ljudi počeli da žive izvan njegove granice. A onda je granica, polako, nestala.