Na Muharu se završava Glavna, ali se istorijski tu završavao i jedan sasvim drugačiji Zemun. Od prostora današnjeg Trga Branka Radičevića prema severu počinjao je izlaz iz stare varoši, put koji je preko lesne zaravni vodio prema sremskom zaleđu. Današnja Ulica cara Dušana prati upravo jedan od tih starih pravaca. Danas njome prolaze automobili, autobusi i hiljade ljudi, uz nju su škole, groblje, kuće, poslovni objekti i prilazi novijim delovima grada, ali njen položaj potiče iz vremena kada je Zemun imao rovove, palisade i gradske kapije. Malo koja zemunska ulica tako jasno pokazuje kako je put izvan grada postao periferija, periferija predgrađe, a predgrađe jedna od glavnih gradskih saobraćajnica.
Tamo gde se grad završavao
Današnja Cara Dušana počinje na Muharu, između Gardoša i Ćukovca. U XVIII veku ovde se nalazio severni rub Donjeg grada. Zemun je tada bio pogranična varoš Vojne granice, omeđena rovovima i palisadama, a ulazak i izlazak odvijali su se kroz gradske kapije. U zoni današnjeg Muhara nalazile su se dve važne kapije: Dobanovačka i Banovačka, odnosno Petrovaradinska. Dobanovačka je otvarala pravac prema unutrašnjosti Srema, dok se preko Petrovaradinske išlo severnijim putem prema Banovcima, Petrovaradinu i dalje kroz Srem.
Upravo taj drugi pravac najbliže odgovara početku današnje Ulice cara Dušana. Zbog toga se ona ne može posmatrati samo kao moderna gradska arterija. U njenoj osnovi nalazi se stara komunikacija koja je postojala mnogo pre njenog današnjeg naziva.
Muhar je bio Senski trg
Prostor sa kojeg ulica polazi dugo je bio poznat kao Senski trg. Nalazio se na samom kraju Donjeg grada, neposredno uz izlazne puteve, pa se ovde prodavalo seno i druga hrana za stoku. Radile su prodavnice i zanatske radionice, uključujući kovačko-potkivačke radnje – potpuno logičan sadržaj za mesto kroz koje su svakodnevno prolazila kola, zaprege i konji.
Senski trg zadržao je tu funkciju do 1907. godine, kada je gradska vlast odlučila da prodaju sena izmesti. Prostor je tada dobio ime Trg Branka Radičevića. Kasnije će ga Zemunci gotovo potpuno prekrstiti u Muhar, po poznatom trgovcu Ivanu Muharu i njegovoj trgovini.
Ali mnogo pre Muhara, autobusa i automobila ovo je bilo mesto na kojem se biralo kojim putem se napušta Zemun.
Put prema Banovcima, Petrovaradinu i severnom Sremu
Zemun je istorijski bio velika raskrsnica. Jedan pravac vodio je prema Beogradu i Balkanu, drugi prema Bežaniji i zapadnom Sremu, dok se severnim putem išlo prema Banovcima, Petrovaradinu i dalje prema Bačkoj i srednjoj Evropi.
Zbog toga današnju Cara Dušana treba posmatrati kao deo mnogo šire komunikacione mreže. Nije nastala zato što je gradu bila potrebna još jedna ulica između kuća. Kuće su kasnije počele da se nižu uz već postojeći put.
Najpre je postojao pravac.
Onda je grad krenuo za njim.
Rat 1788–1791. menja prostor izvan kapije
Posebno važna promena dogodila se tokom habzburško-osmanskog rata 1788–1791. godine. Gradske fortifikacije tada su obnovljene i učvršćene, dok su na lesnoj zaravni prema Vojki i Banovcima podizani novi vojni objekti i utvrđenja.
Upravo je taj prostor postao začetak budućih predgrađa. Gornja varoš počela je da se razvija izvan stare gradske granice, a kasnije joj se pridružio i Franctal.
Time se promenila i uloga starog severnog puta. Ono što je ranije počinjalo izvan Zemuna, postepeno je ulazilo u Zemun.
Kuće su počele da prate put.
Kapija je polako ostajala iza grada.
Od puta do ulice Cara Josifa
Kako je Gornja varoš tokom XIX veka rasla, stari izlazni pravac postao je prava gradska ulica. U kasnom habzburškom periodu nosila je ime cara Josifa II, vladara snažno povezanog sa istorijom Zemuna i ratom protiv Osmanskog carstva krajem XVIII veka.
To ime pripadalo je vremenu kada su se na zemunskoj karti, pored starih praktičnih naziva poput Oračke, Ribarske ili Bežanijske, sve češće pojavljivali carevi, vojskovođe i visoki državni činovnici.
Posle raspada Austro-Ugarske 1918. taj politički jezik grada počeo je da nestaje. Ulica cara Josifa dobila je ime Cara Dušana, po srpskom srednjovekovnom vladaru Stefanu Dušanu.
Promenila se država.
Put je ostao isti.
Jedna važna korekcija o Drugom svetskom ratu
U popularnim tekstovima može se pročitati da je Cara Dušana tokom okupacije 1941–1944. preimenovana u Ulicu princa Eugena. Takvu tvrdnju ne treba prenositi kao sigurnu činjenicu.
Sačuvana građa iz ratnog perioda beleži Cara Dušana i Prinz-Eugen-Straße kao dve odvojene zemunske adrese. To snažno upućuje na zaključak da se naziv Princa Eugena odnosio na drugu ulicu, a ne na današnju Cara Dušana.
Zato je istorijski bezbednije držati se potvrđenog niza: u kasnom austrougarskom periodu Ulica cara Josifa, posle 1918. Cara Dušana, dok za njeno navodno ratno preimenovanje zasad nema dovoljno čvrstog dokaza.
Gornja varoš raste uz stari put
Tokom XIX veka uz ulicu su se nizale prizemne kuće sa dubokim parcelama. Ispred je bila ulica, zatim kuća, a iza nje dvorište, pomoćni objekti, štala, bašta, voćnjak ili vinograd.
To je bio tipičan svet Gornje varoši.
Za razliku od zbijenijeg Donjeg grada, ovaj deo Zemuna dugo je imao mnogo izraženiji poljoprivredni karakter. Stanovnici su istovremeno mogli biti građani Zemuna i ratari, vinogradari ili stočari. Kuća i zemlja nisu predstavljale dva odvojena sveta.
Cara Dušana je zato dugo bila granica između gradske ulice i sremskog puta, a zatim prostor na kojem su se ta dva sveta spojila.
Vinogradi iza kuća
Lesne padine i zaravan severno od starog jezgra bile su pogodne za vinograde. Brojne zemunske porodice imale su vinogradarske parcele u širem području Gornje varoši, Gardoša, Pregrevice i kasnijih severnih delova grada.
U pojedinim starim domaćinstvima uz današnju Cara Dušana postojali su veliki podrumi i prese za vino. Porodična istorija kuće Šuica, na primer, čuva sećanje na imanje sa štalama, podrumom i vinogradom koji se pružao duboko prema prostoru Dobanovačke ulice.
Takvi primeri nisu samo porodične zanimljivosti. Pokazuju kako je ovaj deo Zemuna izgledao pre nego što su parcele isečene novim ulicama i zgusnute savremenom gradnjom.
Lagumi – ali ne baš „ispod cele Cara Dušana“
Priča o zemunskom podzemlju često se vezuje i za Cara Dušana, ali tu treba biti precizan. Najveća koncentracija poznatih laguma nalazi se u lesnim padinama Gardoša i Ćukovca, upravo oko Muhara i u neposrednom okruženju početka ulice.
Lagumi su kopani u stabilnom lesu i služili kao podrumi, skladišta, prostori za vino i namirnice, a ponekad su kasnije dobijali i druge namene.
Nije, međutim, dokazano da čitava Cara Dušana leži nad jedinstvenim sistemom podzemnih hodnika. Zato je preciznije govoriti o lagumima u zoni Muhara, Gardoša, Ćukovca i pojedinih starih parcela nego celu ulicu predstavljati kao jednu veliku podzemnu mrežu.
I to je dovoljno zanimljivo.
Na samom početku savremene prometne ulice, nekoliko metara od automobila i autobuskih stajališta, počinje potpuno drugačiji, podzemni Zemun.
Zemunsko groblje – skoro tri veka istorije uz ulicu
Jedna od najvažnijih istorijskih celina uz Cara Dušana jeste Zemunsko groblje na Gardošu. Njegovi najstariji delovi formirani su oko 1740. godine, što znači da je groblje starije i od same Gornje varoši.
Posebnost Zemunskog groblja jeste u tome što na istom prostoru čuva pravoslavni, katolički i jevrejski sloj istorije grada. Upravo ta blizina različitih konfesionalnih celina govori mnogo o starom Zemunu, gradu u kojem su vekovima živeli Srbi, Nemci, Hrvati, Jevreji, Grci, Cincari i druge zajednice.
Groblje je danas spomenik kulture.
Njegove granice određuju Cara Dušana, Nade Dimić, Sibinjanin Janka, Grobljanska i stepenište prema Muharu. Južnu ogradu delom čine i ostaci severnih odbrambenih bedema Zemuna iz 1841. godine.
Na jednom mestu zato se dodiruju gradska fortifikacija i groblje.
Život grada i njegova memorija.
Hariševa crkva – porodični mauzolej na Gardošu
Unutar groblja nalazi se jedan od najlepših sakralnih objekata Zemuna – Crkva Svetog Dimitrija, poznatija kao Hariševa kapela.
Podigla ju je trgovačka porodica Petrović-Haris od 1874. do 1876. godine prema projektu arhitekte Svetozara Ivačkovića. Oblikovana je u srpsko-vizantijskom duhu, a ispod nje se nalazi porodična kripta.
Ikone na ikonostasu radio je Pavle Simić.
Tako se neposredno uz Cara Dušana nalazi objekat koji povezuje bogatu zemunsku trgovačku porodicu, razvoj nacionalnog arhitektonskog izraza XIX veka i istoriju pravoslavnog dela groblja.
Jevrejsko groblje i tragedija XX veka
Cara Dušana prolazi i uz prostor jevrejskog groblja. Njegova istorija nije važna samo zbog starih zemunskih jevrejskih porodica već i zbog tragedije Drugog svetskog rata.
Posle rata podignuto je više memorijalnih obeležja. Godine 1948. otkriven je spomenik zemunskim Jevrejima stradalim u fašističkom teroru, sa imenima stotina žrtava. Na drugom delu groblja 1957. podignuto je obeležje žrtvama fašističkog terora na mestu masovnih grobnica.
Tokom istraga neposredno posle rata na prostoru Jevrejskog groblja otkrivene su masovne grobnice sa žrtvama povezanim sa sistemom logora na Starom sajmištu.
Zbog toga deo Cara Dušana uz groblje nije samo stara gradska ulica.
On je i jedno od najvažnijih mesta sećanja u Zemunu.
Kuća dr Save Nedeljkovića – grad stiže u Gornju varoš
Na broju 41, na uglu sa Novogradskom, stoji Kuća dr Save Nedeljkovića, podignuta 1905. godine.
Sava Nedeljković bio je zemunski lekar i gradski fizik. Njegova kuća projektovana je kao reprezentativna ugaona varoška kuća u obliku slova L, sa visokim prizemljem i bogatom secesijskom dekoracijom fasade.
Danas je spomenik kulture.
Njen izgled predstavlja odličan dokaz koliko se Gornja varoš promenila do početka XX veka. Nekadašnji rub Zemuna sa prizemnim ratarskim kućama već je dobijao reprezentativnu građansku arhitekturu.
U istom potezu sada su stajali stara groblja, tradicionalne kuće, vinogradi i moderna secesijska vila gradskog lekara.
Broj 57 – škola, siročad i kraljica Marija
Još zanimljivija istorija vezana je za prostor današnjeg broja 57.
Krajem XIX veka u Gornjoj varoši radila je Niža pučka mešovita škola. U dokumentaciji iz 1897. pojavljuje se upravo adresa Cara Dušana 57, a od 1911. pri školi je radila i šegrtska nastava.
Posle Prvog svetskog rata ovaj prostor dobija novu društvenu funkciju. Godine 1919. osnovano je Društvo za zaštitu dece, sa ciljem da zbrinjava ratnu siročad iz Zemuna i Srema i pomaže porodicama koje su preuzimale decu na staranje.
Iste godine podignuta je zgrada dečjeg doma prema projektu inženjera Franje Katinčića. Oblikovana je u duhu postsecesije, sa neoklasicističkim elementima i tada modernim funkcionalnim rešenjima.
Godine 1923. pokroviteljstvo nad ustanovom preuzela je kraljica Marija Karađorđević, pa je postala poznata kao Dom siročadi kraljice Marije.
Posle Drugog svetskog rata objekat je nastavio da služi društvenim i obrazovnim potrebama, a danas ga koristi Regionalni centar za talente. Godine 2019. ispred zgrade ponovo je postavljena bista kraljice Marije.
Na jednoj adresi zato se spajaju školstvo, posledice Prvog svetskog rata, socijalna zaštita i istorija Zemuna između dva rata.
Ulica nije bila samo put – bila je i adresa građanskog Zemuna
Do početka XX veka Cara Dušana više nije bila periferijski drum sa nekoliko kuća. Sve više je postajala prava gradska ulica.
Kuća dr Save Nedeljkovića samo je najupečatljiviji sačuvani primer. Uz nju su postojale brojne porodične kuće, zanatski i poslovni prostori, škole i druga domaćinstva karakteristična za Gornji grad.
Ipak, njena struktura nikada nije postala potpuno ista kao u centru.
Velike parcele i duboka dvorišta dugo su ostala jedan od osnovnih znakova ovog prostora.
Upravo zato šetnja od Muhara prema severu predstavlja svojevrsni prelaz: od zbijenog istorijskog jezgra prema sve otvorenijem, nekada poljoprivrednom Zemunu.
Branko Pešić na broju 104
Još jedna kuća učinila je Cara Dušana poznatom u mnogo novijoj istoriji Zemuna.
Na broju 104 nalazila se porodična kuća Branka Pešića, predsednika Skupštine grada Beograda od 1965. do 1974. godine.
Pešić je bio rođeni Zemunac, a kuća u Cara Dušana ostala je njegovo porodično uporište i tokom godina kada je bio na čelu Beograda. U javnim sećanjima ostale su priče o ljudima koji su ga čekali pred kapijom kako bi mu izneli probleme i molbe.
Kuća je kasnije uklonjena, a na parceli 104–106 podignut je savremeni stambeni kompleks koji nosi njegovo ime.
Time je nestao još jedan fizički sloj stare ulice, ali je adresa ostala vezana za jednu od poznatijih političkih ličnosti posleratnog Beograda.
Industrija stiže na sever Zemuna
Posle Drugog svetskog rata karakter ulice ponovo se menja. Zemun se ubrzano industrijalizuje, a njegov severni deo dobija fabrike, skladišta, radionice i nova stambena naselja.
Cara Dušana više nije samo ulica Gornjeg grada.
Postaje velika saobraćajna osa koja povezuje istorijski centar sa industrijskim severom Zemuna, Galenikom, Zemun Poljem i pravcem prema Batajnici.
Razvoj velikih sistema poput „Galenike“, „Teleoptika“ i drugih zemunskih preduzeća, kao i kasnija izgradnja novih stambenih zona, potpuno su promenili prostor koji je još početkom XX veka imao velike neizgrađene parcele.
Grad je konačno otišao mnogo dalje od starog puta.
Nova Galenika – periferija ponovo postaje grad
Sedamdesetih godina XX veka urbanizacija severnog Zemuna dobila je novu dimenziju izgradnjom Nove Galenike. Za naselje je 1975. raspisan arhitektonsko-urbanistički konkurs, a useljavanje prvih stanova počelo je 1978.
Nekadašnje otvoreno zemljište prema severu postalo je velika stambena zona.
Time se ponovio isti proces koji je dva veka ranije stvorio Gornju varoš.
Najpre je nešto bilo daleko izvan grada.
Zatim periferija.
Onda novi kraj.
Na kraju se više niko ne seća gde je grad nekada prestajao.
Cara Dušana danas više ne vodi „iz Zemuna“
Savremena Cara Dušana završava se kod Batajničkog druma, koji nastavlja isti veliki severni saobraćajni pravac. Danas se iz stare Glavne preko Muhara može nastaviti kilometrima kroz neprekidno urbano i industrijsko područje.
Nema više trenutka u kojem prolaznik može jasno reći:
„Ovde se završava Zemun.“
U XVIII veku taj trenutak bio je kapija.
U XIX veku poslednja kuća.
Početkom XX veka njiva ili vinograd.
Posle rata fabrička zona.
Danas se grad nastavlja dalje.
Ulica je ostala ista vrsta komunikacije – samo se granica stalno pomerala ispred nje.
Četiri Zemuna u jednoj ulici
Ako se Cara Dušana čita od početka prema kraju, zapravo se mogu prepoznati najmanje četiri različita Zemuna.
Kod Muhara je Zemun XVIII veka – kapije, palisade, Senski trg i stari grad.
Oko groblja je Zemun XVIII i XIX veka – konfesionalne zajednice, Hariševa kapela, stare kuće i porodični spomenici.
Dalje je Zemun s kraja XIX i početka XX veka – secesijska kuća gradskog fizika, škola i institucije građanskog društva.
Još severnije počinje Zemun industrijskog i stambenog širenja posle 1945.
Malo koja ulica tako jasno menja karakter dok se njome krećemo.
Kada danas krenemo od Muhara
Ako bismo na trenutak uklonili savremeni saobraćaj, slika bi bila potpuno drugačija.
Iza nas ostaje zbijeni Donji grad.
Na Senskom trgu su kola, seno, konji i kovačka radionica.
Pred nama je kapija.
Prolazimo kroz nju i izlazimo na put prema severu. Sa jedne strane uzdiže se Gardoš. Dalje su groblje, vinogradi i otvorena lesna zaravan. Kuće postaju ređe. U dvorištu neko spušta bure u podrum. Zaprega ide prema Banovcima.
Nekoliko decenija kasnije pojavljuje se Gornja varoš.
Godine 1905. na uglu stoji nova secesijska kuća gradskog fizika.
Godine 1919. nekoliko brojeva dalje otvara se dom za ratnu siročad.
U jednoj kući odrasta Branko Pešić.
Posle Drugog svetskog rata kamioni i autobusi prolaze prema fabrikama.
Sedamdesetih iza nekadašnjih polja raste Nova Galenika.
Danas se ista osa nastavlja prema Batajničkom drumu.
Ni kapije ni otvorenog polja više nema.
Ali stari pravac nije nestao.
Zato Cara Dušana nije samo jedna od najdužih i najprometnijih zemunskih ulica. Ona je jedan od najboljih primera kako se Zemun širio.
Grad je vekovima išao za svojim putem.
A taj put vodio je prema Sremu.