Branko Pešić (1922–1986), predsednik Skupštine grada Beograda od 1965. do 1974. godine, pripada generaciji političara koja je upravljala prestonicom u vreme njenog ubrzanog širenja. Njegov mandat obeležili su veliki saobraćajni zahvati, stanogradnja, novi javni objekti i međunarodni kulturni programi. U istoriji Zemuna zauzima posebno mesto: pre prelaska na čelo Beograda vodio je zemunsku opštinu, a porodični dom zadržao je u Gornjoj varoši.
Pešićev javni lik vremenom je prerastao službenu biografiju. Uz Gazelu i Beograđanku ostala su sećanja na čoveka kojem se moglo prići, telefonirati ili zakucati na vrata. Ta dva dela njegove istorije ne potiču iz istih izvora. Datume gradnje i dužnosti utvrđuju dokumenti i institucionalne hronologije; porodični razgovori i uspomene saradnika otkrivaju navike, neposrednost i način na koji je ostao upamćen.
Njegov značaj ne zahteva predstavu o usamljenom graditelju koji je sam osmislio prestonicu. Naprotiv, bolje se razume kada se vidi sa kim je radio, šta je zatekao, koje je poslove pomogao da se završe i šta je ostalo njegovim naslednicima.
Zemunsko poreklo i gimnazijski dani
Rođen je 1. oktobra 1922. u Zemunu. Osnovnu školu pohađao je u rodnom gradu, a zatim Zemunsku gimnaziju. U mladosti se približio komunističkom omladinskom pokretu. Njegovo političko opredeljenje, prema tome, prethodilo je i ratu i kasnijoj karijeri u gradskoj upravi.
Međuratni Zemun u kojem je odrastao već je povezivao staro gradsko jezgro sa fabrikama, novim zanimanjima i sve intenzivnijim vezama sa Beogradom. Školovanje u takvoj sredini nije značilo odrastanje u izdvojenoj sremskoj varoši. Zemunske porodice, gimnazijska omladina i industrijski radnici pripadali su gradu čiji se društveni sastav menjao, dok su poznate ulice i porodična dvorišta zadržavali lokalnu prisnost.
Za Pešićevu biografiju važan je upravo taj spoj. Kasniju političku karijeru nije gradio bez prethodne lokalne sredine i poznanstava. Zemun je ostao mesto njegovog stanovanja i porodičnog života, čak i kada su se poslovi koje je obavljao odnosili na čitavu državu.
Ratni put kroz Srem i Bosnu
Tokom okupacije uključio se u Narodnooslobodilački pokret, a 1942. otišao je u partizane. Ratni put vodio ga je preko Srema i Bosne. Učestvovao je u borbama na Sutjesci 1943, a iste godine teško je ranjen kod Bijeljine. U biografskom prilogu Bojana Bosiljčića za Radio-televiziju Srbije opisano je njegovo ranjavanje u predelu stomaka, u avgustu 1943. godine.
To iskustvo pripadalo je životu čoveka koji još nije napunio dvadeset jednu godinu. Kada se posle rata uključio u rad novih političkih i upravnih organa, iza sebe je već imao ilegalni rad, borbu i ranjavanje. Njegova pripadnost partizanskom pokretu bila je sastavni deo javne biografije u socijalističkoj Jugoslaviji.
Posle oporavka nastavio je politički rad u Sremu. Rat se za njega zato nije završio ranjavanjem, ali je promenio oblik angažovanja. Kada je došlo oslobođenje, pripadao je krugu mladih ljudi koji su iskustvo iz pokreta otpora preneli u novu vlast. U njegovom slučaju sledeća velika oblast rada postali su gradski i opštinski poslovi.
Na čelu zemunske opštine, 1955–1958.
Posle rata radio je u lokalnim partijskim i omladinskim organizacijama. Od 1955. do 1958. nalazio se na čelu zemunske opštine, kao predsednik njenog Narodnog odbora. Bio je to drugačiji sistem lokalne vlasti od današnjeg, sa narodnim odborima kao organima upravljanja i snažnim uticajem Saveza komunista.
Zemunsko iskustvo prethodilo je upravljanju Beogradom. Opštinska pitanja odnosila su se na stanovnike određenih ulica i naselja, dostupnost službi, komunalne potrebe i odnose sa preduzećima. Na tom nivou posledice odluke nisu bile apstraktne: videle su se u stanovanju, prevozu, školovanju i svakodnevnom snabdevanju.
U kasnijem predstavljanju Pešića zemunska dužnost često ostane samo kratka stavka između rata i mesta gradonačelnika. Ona ipak objašnjava redosled njegove karijere. Na čelo velike gradske uprave nije došao bez iskustva u lokalnim poslovima. Istovremeno, sve radove izvedene u Zemunu tokom tih godina nije opravdano pripisivati njemu lično: opština je delovala zajedno sa gradskim organima, stručnim službama i privredom.
Šta je značilo biti predsednik Skupštine grada
Godine 1965. Pešić je postao predsednik Skupštine grada Beograda. Dužnost je obavljao do 1974. Naziv gradonačelnik, koji se za njega redovno koristi, razumljiv je u istorijskom pripovedanju, ali službeni naziv položaja bio je predsednik Skupštine grada.
Njegovu ulogu ne treba potpuno poistovećivati sa današnjom gradonačelničkom funkcijom. Skupštinski organi, gradske službe, preduzeća i političke strukture delovali su u drugačijem ustavnom i privrednom poretku. Odluke o velikim ulaganjima zavisile su i od republičkih i saveznih činilaca, a ne isključivo od gradske kancelarije.
Pešić je pripadao tom sistemu i koristio njegov politički i organizacioni prostor. Njegov doprinos traži se u zastupanju gradskih potreba, povezivanju učesnika u poslu i podršci ostvarivanju projekata. To je druga vrsta autorstva od projektantskog: odgovornost za gradsku politiku ne daje političaru autorstvo nad konstrukcijom mosta ili izgledom zgrade.
Stanovi, doseljavanje i potrebe koje sustižu gradnju
Beograd je tokom Pešićevog mandata rastao kroz doseljavanje, novu stambenu izgradnju i širenje područja svakodnevnog putovanja. U razgovoru za BBC na srpskom istoričar Slobodan Selinić ukazao je na razmak između tog rasta i mogućnosti komunalnih službi. Povećanje broja stanovnika stvaralo je zahteve koje sama gradnja stanova nije mogla da reši.
Novo naselje tražilo je vodu, kanalizaciju, prevoz i škole. Useljena zgrada bila je završetak jednog posla, ali početak niza drugih potreba. Za gradsko rukovodstvo stanogradnja zato nije predstavljala izdvojen program: njeni rezultati zavisili su od opremanja i povezivanja čitavih delova grada.
U takvim okolnostima treba posmatrati i Pešićev ugled. Veliki broj izgrađenih objekata mogao je da bude vidljiv znak promene, dok su pojedinačna domaćinstva još čekala bolje uslove. Istorija njegove uprave obuhvata oba iskustva. Uspesi gradnje i nezadovoljstvo zbog stanovanja, udaljenosti službi ili nejednake dostupnosti gradskih pogodnosti nisu se međusobno isključivali.
Četvrti decembar 1970: povezana saobraćajna celina
Jedan od najprepoznatljivijih datuma Pešićevog mandata jeste 4. decembar 1970. Tada su otvoreni Gazela, auto-put kroz Beograd, Mostarska petlja i Terazijski tunel. Zajedno su činili veliku promenu u organizaciji drumskog saobraćaja, od prelaska Save do kretanja kroz šire gradsko područje i središte prestonice.
Njihov značaj nije u tome što su svi rešavali isti problem. Most je omogućavao prelazak reke, petlja povezivanje pravaca, a tunel drugačiji prolaz kroz centralni deo grada. Upravo je povezanost tih različitih poslova davala zahvatu gradske razmere.
Za Zemun je razvoj saobraćaja na levoj obali Save imao neposredan prostorni značaj. Sve gušće izgrađeni Novi Beograd povezivao ga je sa ostalim delovima prestonice. Putovanje između nekada razdvojenih celina sve više je zavisilo od zajedničke gradske mreže. Pešićevo ime ostalo je vezano za tu etapu razvoja, uz rad projektanata, izvođača i brojnih službi koje su je ostvarile.
Dva Branka Pešića i jedna Beograđanka
U istoriji Palate „Beograd“ pojavljuju se dvojica Zemunaca sa istim imenom i prezimenom. Arhitekta Branko Pešić (1921–2006) projektovao je zgradu; političar Branko Pešić (1922–1986) nalazio se na čelu gradske uprave u vreme njenog dovršavanja. Njihove biografije i zasluge moraju ostati jasno razdvojene.
Istraživanje Marije Andrejević i Marije Pavlović pokazuje da je projekat imao dugu pripremu. Konkurs je održan 1961, pre gradonačelnikovog mandata. Usledili su administrativni postupci, neslaganja i zastoji, a 1968. u posao je kao investitor ušlo Gradsko stambeno preduzeće. U toj fazi rad prati i podrška gradske uprave.
Glavna izgradnja odvijala se od 1969. do 1974, a palata je otvorena u aprilu 1974. Ovaj primer naročito dobro pokazuje razliku između zamisli, dozvole, finansiranja i završetka. Građevina nije nastala jednom odlukom niti samo u jednom političkom trenutku. Gradonačelnikov doprinos njenom ostvarivanju ne briše prethodnu pripremu, dok autorstvo arhitekte ne obuhvata sve poslove koje su morale da obave druge ustanove.
Hotel „Jugoslavija“ i prostor uz Dunav
Među objektima dovršenim tokom Pešićevog mandata nalazio se i hotel „Jugoslavija“. Za zemunsku perspektivu važan je njegov položaj na Dunavu, na prostoru koji povezuje Zemun i Novi Beograd. Hotelska namena dodavala je obali drugačiji sadržaj od stambenih blokova, saobraćajnih pravaca i industrijskih kompleksa.
U kratkim pregledima Pešićevog rada hotel se obično pojavljuje među reprezentativnim gradskim zdanjima. Njegovo mesto u biografiji jeste dovršavanje u vreme te uprave, a ne pretpostavka da je gradonačelnik osmislio čitav projekat. Lične namere, poput tvrdnje da je baš taj objekat smatrao izrazom svoje politike prema rekama, ne mogu se izvesti samo iz činjenice da je tada otvoren.
Planiranje Beograda do 2000. godine
Veliki objekti bili su deo šireg planiranja. Urbanistički zavod Beograda započeo je 1967. rad na novom generalnom planu, usvojenom 1972. godine. Plan je razmatrao razvoj grada do 2000, a potpisali su ga Aleksandar Đorđević i Milutin Glavički.
Takav vremenski raspon pokazuje da gradsko planiranje nije moglo da se završi rokom jednog mandata. Trebalo je uskladiti stanovanje, radna područja, saobraćaj i javne sadržaje na teritoriji mnogo većoj od starog gradskog središta. Pešićeva uprava delovala je u tom stručnom i institucionalnom okviru, a ne izvan njega.
Za Zemun je značajan položaj u jedinstvenom beogradskom prostoru. Staro jezgro, industrija, nova naselja i veze prema Novom Beogradu nisu se mogli posmatrati odvojeno. Političko zastupanje lokalnih potreba i stručno oblikovanje celine morali su da se sretnu u konkretnim odlukama. Usvojeni plan pružao je smernice; njegova primena ostajala je posao više narednih uprava.
Metro i Prokop: plan nije isto što i završen objekat
Sa Pešićevim vremenom povezuju se pripreme za novi železnički čvor, buduću stanicu u Prokopu i metro. U javnim najavama krajem 1970. ti poduhvati predstavljani su kao nastavak velikih saobraćajnih ulaganja. Nisu, međutim, bili završeni tokom njegovog gradonačelničkog mandata.
U njegovu biografiju zato ulaze kao planovi i pokrenuti poslovi, a ne kao gotovi sistemi koje je predao gradu. Ta razlika ne umanjuje značaj pripreme. Železnički i gradski prevoz zahtevaju izbor pravaca, zemljište, projektovanje, finansiranje i dugogodišnje usklađivanje drugih radova. Važna odluka može prethoditi korišćenju objekta mnogo godina, ali datum najave ne može zameniti datum početka rada.
Pešićev mandat ostavio je i izgrađenu infrastrukturu i zadatke za budućnost. Upravo ta kombinacija pokazuje razmere ambicija tadašnje gradske politike, ali i granice onoga što je bilo moguće ostvariti za devet godina.
Muzej na Ušću: završetak duže institucionalne pripreme
Muzej savremene umetnosti otvoren je na Ušću 20. oktobra 1965, na početku Pešićevog mandata. Njegova istorija počela je ranije: Moderna galerija osnovana je 1958, a konkurs za zgradu održan je 1960. Arhitekte Ivan Antić i Ivanka Raspopović oblikovali su objekat, dok je Miodrag B. Protić imao vodeću ulogu u nastanku i radu muzeja.
Otvaranje nove zgrade pripada kulturnoj hronologiji Pešićevog Beograda, ali osnivanje ustanove ne počinje njegovim dolaskom na dužnost. Muzej je već imao stručnu zamisao, organizaciju i pripremu zbirke. Gradska istorija postaje preciznija kada se ta imena i prethodni rad sačuvaju.
Za prostor između Beograda i Zemuna novo muzejsko zdanje značilo je i drugačiju javnu namenu obale. Uz saobraćaj, stanovanje i velike državne objekte dobijalo je mesto za izložbe i susrete sa savremenom umetnošću. Razvoj leve obale Save obuhvatao je i ustanove čiji se značaj nije merio brojem stanara ili vozila.
Narodna biblioteka: od gradilišta do čitaonice
Nova zgrada Narodne biblioteke Srbije takođe je imala pripremu stariju od Pešićevog mandata. Arhitekta Ivo Kurtović izradio je projekat 1961–1962, a kamen temeljac postavljen je 20. oktobra 1966. Preseljenje fondova počelo je u maju 1972. godine.
Institucionalni istorijat razlikuje početak rada čitaonica, 29. novembra 1972, od svečanog otvaranja zgrade 6. aprila 1973. Razlika je važna: život ustanove i javna ceremonija nisu uvek počinjali istog dana.
Biblioteka pokazuje koliko sadržaja može ostati skriveno iza jednostavne rečenice da je za nečijeg mandata podignuta velika zgrada. Trebalo je osmisliti prostor, obezbediti gradnju, preseliti građu i pripremiti službe za korisnike. Pešićev Beograd dobio je tu zgradu, ali su istorija ustanove i stručni rad bibliotekara imali sopstveni kontinuitet. Za čitaoca se velika investicija konačno ostvarivala tek kada dobije traženu knjigu i mesto za rad.
Festivali i drugačija kulturna ponuda
U razdoblju njegove uprave nastali su ili se razvili BITEF, BEMUS, FEST i Radost Evrope. Počeo je i rad Studija B. Ti nazivi pokazuju širinu promena: pozorište, muzika, film, programi za decu i gradski radio obraćali su se različitoj publici.
Njihova uloga nije bila ista kao uloga muzejske ili bibliotečke zgrade. Festival se potvrđuje novim programom, izborom učesnika i ponovnim dolaskom publike. Radio ulazi u dnevni ritam grada. Za takve sadržaje potrebni su urednici, selektori, umetnici, organizatori i tehničke službe, uz podršku javnih ustanova.
Pešićev mandat važan je kao politički okvir njihovog razvoja. Ipak, svaki festival i medijska kuća imaju sopstvene osnivače i programsku istoriju. Zajedničko im je da su širili mogućnosti gradskog života izvan rada, stanovanja i prevoza, povezujući Beograd sa kulturnim tokovima iz drugih sredina.
Jun 1968. i druga strana modernizacije
Biografija predsednika grada ne završava se spiskom otvorenih objekata. Tokom njegovog mandata izbili su studentski protesti u junu 1968, koji su otvorili pitanja društvene nejednakosti, privilegija i uslova života.
Učesnik protesta Dragomir Olujić u intervjuu objavljenom 2018. opisao je razgovore 3. juna kod novobeogradskog podvožnjaka. Među političarima koji su razgovarali sa studentima naveo je i Branka Pešića, uz Veljka Vlahovića i Miloša Minića. U njegovom kazivanju pregovore prati sukob sa policijom.
Reč je o naknadnom sećanju učesnika, sa njegovim političkim pogledom na događaje. Ono daje konkretan trag Pešićevog prisustva, ali samo po sebi ne utvrđuje ko je izdavao policijska naređenja. Značaj ove epizode za gradsku biografiju je širi: izgradnja modernog Beograda odvijala se u društvu sa sukobima i nezadovoljstvom. Pešić je bio predstavnik vlasti suočen sa njima, a ne politički neutralan posmatrač gradilišta.
Porodična kuća u Gornjoj varoši
Dok je obavljao visoke dužnosti, Pešić je stanovao u porodičnoj kući u zemunskoj Gornjoj varoši. Novinar Miloš Lazić razgovarao je sa njegovim sinom Lazarom upravo u toj kući, u Ulici cara Dušana. Lazar ju je opisao kao kuću svog dede Dimitrija, prilagođavanu potrebama porodice, ali u osnovi sačuvanu iz predratnog vremena.
U istom razgovoru pomenuo je rođake koji su živeli u neposrednoj blizini. Taj podatak daje porodičnom domu lokalnu dubinu. Nije bila u pitanju samo adresa poznatog političara, već deo susedstva u kojem su se porodične veze održavale kroz više generacija.
Upravo zato kuća zauzima toliko mesta u uspomenama na Pešića. Za njegove susede i rodbinu on nije postojao samo kao ime na odluci ili govornik na otvaranju objekta. Imao je kućnu kapiju, porodične obaveze i poznato okruženje. Porodična kuća održavala je tu vezu sa susedstvom i kada je njegov radni dan najvećim delom prolazio van Zemuna.
Dostupnost koju pamti porodica
U razgovoru za BBC Lazar Pešić opisao je ljude koji su njegovog oca tražili telefonom ili dolazili do porodične kapije. Pamti i retke prilike kada je porodica uspevala da ga odvoji od posla, među njima nedeljne odlaske na Frušku goru.
Ovakva sećanja objašnjavaju jednu važnu osobinu njegovog javnog lika: predstavljen je kao rukovodilac kojem se prilazilo sa konkretnim problemom. Ona ne dokazuju da je svaki zahtev rešen niti da je gradska administracija svuda delovala bez prepreka. Pokazuju šta je porodica zapamtila i zašto se njegova kuća stalno pojavljuje uz priču o gradskoj funkciji.
Odnos prema poslu u tim razgovorima ima i porodičnu cenu: vreme namenjeno ukućanima bilo je izloženo pozivima i dolascima drugih ljudi. Iza slike dostupnog gradskog rukovodioca tako se pojavljuje i domaćinstvo koje je delilo njegov javni život.
Državne dužnosti posle 1974. godine
Završetkom gradskog mandata Pešić nije napustio politiku. Obavljao je potpredsedničke dužnosti u Skupštini SFRJ i Predsedništvu Socijalističke Republike Srbije. Godine 1982. izabran je za predsednika Skupštine SR Srbije, što beleži i istorijski pregled Narodne skupštine Republike Srbije.
Njegova karijera tako je obuhvatila lokalni, gradski, republički i savezni nivo. Kasniji poslovi pripadali su drugačijem krugu pitanja od upravljanja prestonicom. Ipak, u sećanju javnosti gradonačelničko razdoblje zadržalo je posebno mesto, delom i zato što se povezivalo sa objektima koje su stanovnici svakodnevno koristili.
Pešić je preminuo 4. februara 1986, sa navršene 63 godine, odnosno u 64. godini života. Sahranjen je na Zemunskom groblju. Njegov životopis završava se u gradu u kojem je rođen, školovao se, vodio opštinu i zadržao porodični dom.
Rođendanski album iz 1972.
Poseban trag odnosa sa umetnicima predstavlja album pripremljen za njegov pedeseti rođendan, 1. oktobra 1972. Prema predstavljanju građe sačuvane u legatu, u njemu su učestvovala 23 stvaraoca. Među njima bili su Desanka Maksimović, Dušan Radović, Ljubivoje Ršumović, Petar Lubarda, Mića Popović i Dušan Petričić.
Album povezuje književnost, slikarstvo i karikaturu kroz lični poklon javnoj ličnosti. Njegova vrednost nije u tome da svaku pohvalu ili duhovitu opasku pretvori u istorijski sud. On pokazuje način na koji su pojedini savremenici komunicirali sa predsednikom grada i javnu pažnju koju je privlačio.
Umetnici su stranice ispunjavali crtežima i tekstovima ili su u album unosili svoja likovna dela. Veliki format omogućio je da se različiti autorski izrazi nađu u jednoj knjizi. Sačuvani poklon zato pripada i priči o stvaralačkom krugu tadašnjeg Beograda.
Legat: sačuvani predmeti umesto neodređenih uspomena
Udruženje Adligat saopštilo je 2020. da je formiran legat Branka Pešića. Građu su poklonili njegov sin Lazar, ćerke Branislava i Sofija i njihovi potomci. Za nastanak legata zalagao se i Miloje Popović Kavaja.
U zbirku su ušli nameštaj, knjige, lični predmeti, odlikovanja i priznanja. Zamisao je bila da se deo prostora uredi prema radnom okruženju koje je Pešić imao tokom sedamdesetih i osamdesetih godina. Predmeti tako omogućavaju da se javna karijera poveže sa konkretnom građom koju je porodica sačuvala.
Među predstavljenim odlikovanjima nalaze se Legija časti, Orden zasluga za narod, Orden za hrabrost i Partizanska spomenica 1941. Uz njih su čuvana priznanja ustanova i sportskih društava. Njihova raznovrsnost pokazuje koliko se različitih organizacija i prilika susretalo u njegovom javnom životu, od ratne biografije do gradskih, državnih i međunarodnih dužnosti.
Filmski portret i stogodišnjica u Zemunu
Dokumentarni film Gradonačelnik, reditelja Vuka Dapčevića i scenaristkinje Duške Jovanić, premijerno je prikazan 2021. godine. Film pripada kasnijem oblikovanju Pešićevog javnog portreta, zajedno sa izložbama, razgovorima sa savremenicima i porodičnim sećanjima.
Uoči stogodišnjice rođenja, 30. septembra 2022, u zemunskoj Galeriji Kancelarije za mlade održan je skup „Sećanje Zemunaca na Branka Pešića“, uz izložbu fotografija „Branko Pešić, graditelj i vizionar“. Zemunsko obeležavanje povezalo je gradske projekte sa njegovim lokalnim poreklom.
Jubileji izdvajaju ono po čemu zajednica želi da pamti javnu ličnost. Biografsko istraživanje ima širi zadatak: da uz sećanja sačuva tačnu hronologiju, razgraniči lični doprinos od rada ustanova i ostavi mesta i za pitanja koja svečani program obično ne otvara.
Pešićevo mesto u istoriji Zemuna i Beograda
Branko Pešić povezao je zemunsku lokalnu politiku sa upravljanjem mnogo većim gradom. Njegov mandat pripada razdoblju u kojem su mostovi, saobraćajnice, stanovanje i kulturne ustanove menjali svakodnevna kretanja i mogućnosti stanovnika. Deo poslova zatekao je u pripremi, deo je pod njegovom upravom završen, a deo je nastavljen mnogo kasnije.
Najpotpunija slika nastaje kada se uz njegovo ime zadrže i imena arhitekata, urbanista, upravnika ustanova i drugih učesnika. Tako se vidi stvarni posao predsednika grada: delovanje unutar složenog sistema, sa njegovim mogućnostima, sukobima i ograničenjima.
Zemunska kuća daje toj biografiji drugu razmeru. Veliki poduhvati vezivali su ga za čitav Beograd, dok su porodična adresa i susedstvo čuvali njegov odnos sa mestom iz kojeg je potekao. Istorijski značaj i lokalno pamćenje sreću se upravo tu, bez potrebe da jedno zameni drugo.