Avijatičarski trg danas izgleda kao prirodan završetak Glavne ulice. Park, široki kolovozi, škola i monumentalna Komanda vazduhoplovstva deluju kao da su oduvek pripadali ovom prostoru. Međutim, pre nešto više od jednog veka ovde se završavao stari urbani Zemun i počinjao prostor njegovog budućeg širenja. Upravo zato istorija Avijatičarskog trga nije priča samo o jednom trgu. To je priča o trenutku kada se Zemun udaljio od slike stare pogranične varoši i počeo da dobija izgled grada XX veka.
Kada je stari Zemun postao preuzak
Urbanističko jezgro Zemuna vekovima se razvijalo na ograničenom prostoru Donjeg grada, Gardoša, Ćukovca i kasnije Gornje varoši. Vojnograničarski sistem, rovovi i drugi elementi starog odbrambenog pojasa tokom XIX veka gubili su značaj, a razvojačenje Zemuna otvorilo je mogućnost širenja grada izvan njegovih dotadašnjih granica. Krajem XIX i početkom XX veka to više nije bilo samo pitanje želje. Zemun je rastao. Razvijali su se industrija, železnica, trgovina, školstvo i javne službe, a stari gradski blokovi nisu mogli zauvek da prime nove sadržaje.
Jednu od ključnih uloga u planskom širenju imao je gradski inženjer Pavle Horvat. Njegov regulacioni plan proširenog gradskog areala iz 1911. godine odredio je veliki deo budućeg razvoja Zemuna izvan nasleđenog jezgra. Prostor današnjeg Avijatičarskog trga upravo je jedan od najboljih primera te promene.
Zgrada koja je stigla pre samog trga
Još pre nego što je prostor dobio izgled pravog gradskog trga, 1908. godine podignuta je jedna reprezentativna građevina koja i danas stoji na broju 10. Danas je poznajemo kao Zgradu Vodne zajednice, ali je prvobitno podignuta kao upravna zgrada Zadruge za isušenje jugoistočnog Srema.
Zadruga je osnovana 1902. godine radi jednog od najvećih infrastrukturnih zahvata u ovom delu Srema – zaštite zemljišta od poplava, izgradnje savskog odbrambenog nasipa i sistema kanala kojima su močvarne površine pretvarane u obradivo zemljište. Zadrugari su ulagali novac i zemlju, a iz njihovog kapitala 1908. podignuta je i zemunska upravna zgrada. Građevinske radove izvodili su zemunski majstori, među njima i poznati graditelj Franja Jenč.
Zgrada je tako nastala pre formiranja trga kakav danas poznajemo i ostala jedan od najstarijih arhitektonskih svedoka njegovog nastanka. Danas je zaštićena kao spomenik kulture.
Škola koja je najavila novi Zemun
Nekoliko godina kasnije na ovom prostoru pojavljuje se još jedna važna građevina. Za novu Gradsku dečačku školu planove su 1912. godine izradili Viktor Kovačić i Hugo Erlih, dvojica značajnih arhitekata hrvatske i srednjoevropske moderne. Kamen temeljac položen je 7. jula 1913, a zgrada je završena 1914. godine. Danas je to OŠ „Svetozar Miletić“.
Građevina je već svojim položajem i arhitekturom pokazivala da Zemun izlazi iz tradicionalnog modela zbijenih gradskih blokova. Bila je samostojeća, okružena slobodnim prostorom, sa visokim krovom, lanternom sa satom i fasadom na kojoj se spajaju postsecesijski i neoklasicistički elementi. Prvi svetski rat prekinuo je njen normalan školski život gotovo odmah po završetku gradnje. Zgrada je tokom rata služila kao vojna bolnica.
Tako je još pre nego što je trg dobio svoju međuratnu monumentalnost na ovom mestu već nastajala arhitektura potpuno drugačija od starog Zemuna.
Posle 1918. više nije bilo granice prema Beogradu
Završetak Prvog svetskog rata potpuno je promenio položaj Zemuna. Granica između Zemuna i Beograda nestala je, a grad koji je vekovima bio austrougarska pogranična varoš našao se u istoj državi sa gradom preko Save. To je imalo ogromne urbanističke posledice.
Zemun više nije morao da se razvija kao izolovan pogranični grad. Njegova budućnost sve više se vezivala za Beograd i prostor između dva gradska centra. Horvatov plan iz 1911. i dalje je imao veliki uticaj na izgradnju, ali je 1928. raspisan i konkurs za novi generalni regulacioni plan. Prihvaćeno je rešenje arhitekte Mihaila Radovanovića, koje je kasnije razradio arhitekta Đorđe Šujica.
U tom periodu definitivno se oblikuje prostor budućeg Avijatičarskog trga. U međuratnom Zemunu nosio je naziv Jugoslovenski trg.
Zemun postaje deo Beograda
Još jedna velika promena dogodila se 1934. godine, kada je ukinuto Gradsko poglavarstvo Zemuna, a Zemun administrativno uključen u Beogradsku opštinu. Gotovo istovremeno urbanistička i saobraćajna veza dva grada postaje sve neposrednija. Otvoren je Most kralja Aleksandra preko Save, izgrađen novi drumski pravac prema Beogradu, a već naredne godine Zemun je dobio nešto što se danas gotovo ne može zamisliti.
Tramvaj.
Četrnaestica prolazi preko Jugoslovenskog trga
Dana 5. novembra 1935. godine otvorena je tramvajska linija broj 14 između Beograda i Zemuna. Tramvaj je preko novog mosta i tada gotovo neizgrađenog prostora između dva grada ulazio u Zemun i stizao do centra. Stare fotografije pokazuju šine, kontaktnu mrežu i tramvaje upravo na prostoru Jugoslovenskog trga.
To je bio izuzetno upečatljiv simbol promene. Samo nekoliko decenija ranije Zemun je bio poseban grad iza nekadašnje državne granice. Sada je električni tramvaj povezivao njegov centar sa Beogradom. A dok su tramvaji prolazili preko trga, iza njih se završavala najveća i najsmelija građevina koju je Zemun do tada dobio.
Komanda vazduhoplovstva – zgrada koja je promenila siluetu grada
Na Jugoslovenskom trgu sredinom tridesetih godina podignuta je Komanda vazduhoplovstva, monumentalno delo arhitekte Dragiše Brašovana. Izgradnja se vezuje za 1935, dok je zgrada potpuno završena i predata na korišćenje 1936. godine.
Podignuta je na mestu nekadašnjih objekata Vojne komande, čime je na istom prostoru nastao zanimljiv istorijski kontinuitet: nekadašnje habzburško vojno mesto zamenila je centralna ustanova vazduhoplovstva Kraljevine Jugoslavije. Brašovan je projektovao građevinu koja nije pokušavala da se uklopi u stari barokni i klasicistički Zemun. Bila je izrazito moderna. I upravo je to bila njena snaga.
Milutin Milanković iza Brašovanove arhitekture
Jedan od najzanimljivijih podataka o Komandi vazduhoplovstva dugo ostaje u senci imena njenog arhitekte. Za statički proračun i nadzor nad gradnjom bio je zadužen Milutin Milanković.
Čovek koga danas pre svega poznajemo po teoriji klimatskih ciklusa i astronomskim proračunima bio je po obrazovanju građevinski inženjer i vrhunski stručnjak za armiranobetonske konstrukcije. Tako se u jednoj zgradi na zemunskom trgu spajaju dva velika imena: Dragiša Brašovan kao arhitekta i Milutin Milanković kao konstruktor i nadzorni stručnjak.
To Komandi vazduhoplovstva daje dodatnu vrednost koja se na prvi pogled sa ulice ne vidi.
Zgrada velika kao novi Zemun
Komanda ima prizemlje i četiri sprata, iznad kojih se uzdiže snažno naglašena centralna kula visoka oko 36 metara. U vreme izgradnje bila je po volumenu jedna od najvećih građevina Zemuna.
To je važno kada pokušamo da zamislimo grad 1936. godine. Većina starog Zemuna i dalje je bila prizemna ili jednospratna. I onda se na njegovom južnom rubu pojavljuje ogromna moderna građevina sa ravnim površinama, zaobljenim delovima, snažnim horizontalama i visokom centralnom kulom. Morala je delovati gotovo kao da je stigla iz drugog grada.
Brašovan je odnosom horizontalnih i vertikalnih masa stvorio zgradu čiji izgled nije samo funkcionalan. Čitava kompozicija povezuje se sa idejom brzine, mašine i vazduhoplovstva. Nije bilo potrebno napisati ogromnim slovima čemu zgrada služi. Arhitektura je to govorila sama.
Ikar na fasadi
Godine 1938. zgrada je dobila detalj koji je njenu namenu učinio još jasnijom. Na fasadi je postavljena skulptura Ikara, rad vajarke Zlate Markov.
U grčkoj mitologiji Ikar je čovek koji je pokušao da leti. Na zgradi institucije posvećene modernom vojnom vazduhoplovstvu taj motiv nije bio dekoracija bez značenja. Bio je simbol ljudske želje za osvajanjem neba.
Ikar je pritom veoma diskretno uklopljen u ogromnu arhitektonsku masu, što odgovara Brašovanovom modernističkom pristupu. Zgrada nema klasičnu ornamentiku starih palata. Skulptura je jedan od retkih jasnih znakova njene namene.
Zašto baš Zemun i vazduhoplovstvo
Komanda vazduhoplovstva na ovom mestu nije bila izolovan slučaj. Tokom dvadesetih i tridesetih godina Zemun je postao jedno od ključnih središta vazduhoplovstva Kraljevine Jugoslavije. Na prostoru Dojnog polja 1927. otvoren je veliki aerodrom. U Zemunu su radile fabrike aviona i vazduhoplovne opreme poput „Ikarusa“ i „Zmaja“, a „Teleoptik“ je proizvodio precizne instrumente. Društvo za vazdušni saobraćaj „Aeroput“ iz zemunskog aerodroma razvijalo je domaće i međunarodne linije.
Zato Komanda vazduhoplovstva nije slučajno završila u Zemunu. Nastala je u gradu u kojem je avijacija već postala deo industrije, saobraćaja i svakodnevnog života. Današnje ime trga zapravo je samo kasnije priznalo identitet koji je ovaj prostor dobio još tridesetih godina.
Jugoslovenski trg kao slika modernog grada
Ako pogledamo fotografije trga iz druge polovine tridesetih godina, vidimo Zemun potpuno drugačiji od stereotipne slike grada Gardoša, kaldrme i starih kafana.
Širok prostor. Moderna arhitektura. Električni tramvaj. Automobili. Bicikli. Ulična rasveta. Velika državna institucija. Nove škole.
Grad više nije pokušavao samo da očuva prošlost. Pokušavao je da izgradi budućnost.
Zato je Jugoslovenski trg bio jedan od najupečatljivijih prostora modernizacije međuratnog Zemuna.
Drugi svetski rat prekida razvoj
Aprilski rat 1941. prekinuo je međuratni razvoj. Zemun je tokom Drugog svetskog rata prošao kroz potpuno drugačiji politički, vojni i društveni period, a sa završetkom rata 1944/45. promenili su se i državni sistem i simbolička interpretacija javnog prostora.
Jugoslovenski trg je u posleratnom periodu dobio naziv Trg Jugoslovenske armije, a zatim Trg JNA. Za nekoliko generacija Zemunaca upravo će „Trg JNA“ postati ime koje se najdublje zadržalo u svakodnevnom govoru.
Spomenik iz 1954.
Godine 1954. centralni prostor trga dobio je novo memorijalno obeležje – Spomenik palim borcima Narodnooslobodilačkog rata 1941–1945, delo vajara Jovana Kratohvila.
Spomenik je oblikovan u tadašnjem figurativnom memorijalnom jeziku. Na postamentu se nalazi bronzana figura žene raširenih ruku, dok reljefni prizori prikazuju motive rata i borbe.
Time je trg dobio potpuno novi istorijski sloj. Pre rata simbolisao je urbanističko širenje, tramvaj, modernizam i vazduhoplovstvo. Posle rata dobio je i funkciju mesta javnog sećanja i komemoracija.
Oba sloja ostala su na istom prostoru.
Od Trga JNA do Avijatičarskog trga
Naziv Trg JNA opstao je decenijama. Tek 1997. godine trg dobija današnje ime – Avijatičarski trg.
Novo ime logično se vezuje za najdominantniji objekat na njemu i za mnogo širu vazduhoplovnu istoriju Zemuna.
Komanda vazduhoplovstva. Ikar. Aerodrom. „Ikarus“. „Zmaj“. „Aeroput“.
Sve ono što je tokom prve polovine XX veka Zemun pretvorilo u jedno od ključnih vazduhoplovnih središta zemlje.
Zato Avijatičarski trg nije samo novo ime starog Trga JNA. Ime vraća u prvi plan međuratni identitet ovog prostora.
5. april 1999. – ponovo oštećena Komanda
Još jedan veliki istorijski lom dogodio se tokom NATO bombardovanja Savezne Republike Jugoslavije 1999. godine. U ranim jutarnjim satima 5. aprila 1999. zgrada Komande vazduhoplovstva pogođena je projektilima. Oštećeni su centralni deo objekta prema Glavnoj ulici i deo kule sa dvorišne strane.
U periodu 2000–2001. izvršena je delimična rekonstrukcija, ali ne i potpuna obnova čitavog zdanja. Time je Komanda dobila još jedan vidljiv sloj sopstvene istorije – uz arhitekturu tridesetih godina i tragove ratnih razaranja kraja XX veka.
Nadležne institucije kasnije su pripremale tehničku dokumentaciju za njenu detaljniju sanaciju, rekonstrukciju i adaptaciju.
Trg na kojem se može čitati ceo XX vek
Malo je zemunskih prostora na kojima se istorija XX veka može pratiti tako jasno. Na broju 10 stoji zgrada Zadruge za isušenje jugoistočnog Srema iz 1908. Uz trg je škola Viktora Kovačića i Huga Erliha iz 1913–1914. Tu je urbanistički okvir nastao iz planova početka XX veka. Tridesetih preko trga prolazi tramvaj. Godine 1936. završava se Brašovanova Komanda vazduhoplovstva. Godine 1938. pojavljuje se Ikar. Posle Drugog svetskog rata prostor dobija novo ime i novu memorijalnu funkciju. Godine 1954. podiže se Kratohvilov spomenik. Godine 1997. trg dobija današnje ime. Godine 1999. Komanda je ponovo deo ratne istorije.
To nije samo trg. To je hronologija Zemuna u kamenu, saobraćaju i nazivima.
Zašto je ovaj trg drugačiji od drugih zemunskih trgova
Veliki trg, Magistratski trg i stari prostori oko Gardoša pripadaju mnogo starijem urbanom sloju Zemuna. Njihovu fizionomiju određivali su barok, klasicizam, crkve, trgovina, Magistrat i gradski život XVIII i XIX veka.
Avijatičarski trg nastao je iz potpuno drugačije potrebe. On pripada Zemunu koji se širi. Zemunu električne energije. Zemunu tramvaja. Zemunu novih škola. Zemunu modernističke arhitekture. Zemunu vazduhoplovstva.
Upravo zato ovde stari model grada prvi put veoma jasno ustupa prostor urbanizmu XX veka.
Kada danas prođemo Avijatičarskim trgom
Vredi na trenutak ukloniti automobile iz prizora. Negde je 1936. godina. Na tabli piše Jugoslovenski trg. Zgrada Komande vazduhoplovstva tek je završena. Njena kula visoka 36 metara nadvija se nad gradom prizemnih i jednospratnih kuća. Ikar još nije postavljen – pojaviće se dve godine kasnije.
Tramvaj broj 14 prolazi preko trga prema centru Zemuna. Sa jedne strane stoji zgrada Zadruge za isušenje jugoistočnog Srema. Sa druge škola izgrađena neposredno pred Prvi svetski rat. Nedaleko odatle razvijaju se fabrike vazduhoplovne industrije, a nekoliko kilometara dalje avioni poleću sa velikog zemunskog aerodroma prema Zagrebu i evropskim gradovima.
Za stanovnika starog Zemuna s kraja XIX veka taj prizor verovatno bi izgledao gotovo neverovatno. Ali za Zemunca 1936. to nije bila budućnost. Bila je sadašnjost.
Upravo zato Avijatičarski trg nije samo mesto na kojem je podignuta velika zgrada Komande vazduhoplovstva. To je prostor na kojem se možda jasnije nego bilo gde drugde u Zemunu vidi trenutak kada je grad izašao iz svoje stare urbane forme i zakoračio u moderno doba.