Lesne obale Dunava i Save oko Zemuna privlačile su ljude mnogo pre nastanka keltskog, a zatim rimskog Taurunuma. Arheološki nalazi sa prostora zemunskog lesa, Beljarice i nekadašnje Ekonomije „13. maj“ pokazuju da ljudsko prisustvo na ovom području seže duboko u paleolit. Od neolita se već može govoriti o trajnijem naseljavanju prostora današnjeg Zemuna i jugoistočnog Srema.
Na zemunskom lesnom profilu pronađene su okresane kamene alatke koje se pripisuju srednjem i mlađem paleolitu, kao i nalazi povezani sa mezolitom. Njih, međutim, treba tumačiti oprezno. Deo materijala nije pronađen u svom prvobitnom arheološkom položaju, već na obali i u urušenim delovima lesnog profila, gde su erozija i delovanje Dunava tokom vremena pomerali slojeve i predmete.
Zato se ne može govoriti o velikom i neprekidno naseljenom paleolitskom centru na mestu današnjeg Zemuna. Nalazi ipak jasno potvrđuju da su ljudi ovaj prostor koristili mnogo pre pojave prvih zemljoradničkih naselja.
Prvi zemljoradnici na zemunskom lesu
Od kraja VII i početka VI milenijuma pre nove ere centralni Balkan ulazi u razdoblje ranog neolita, povezano sa zajednicama starčevačke kulture. Ljudi tada sve više žive od zemljoradnje i stočarstva, izrađuju keramičke posude i podižu naselja koja traju duže od privremenih lovačkih stanica prethodnih epoha.
Tragovi starčevačke kulture pronađeni su i na širem prostoru Zemuna i istočnog Srema, uključujući Gardoš, Dobanovce i druga nalazišta u okolini.
Položaj naselja nije bio slučajan. Visoke lesne terase pružale su veću sigurnost od poplava, dok su u neposrednoj blizini bili Dunav, Sava, rukavci, plodna zemlja i područja pogodna za lov, ribolov i stočarstvo.
Stanovalo se u jednostavnim objektima građenim od drveta, pruća i zemlje, među kojima je bilo ukopanih i poluukopanih građevina. U Dobanovcima su otkriveni ostaci takvih objekata, zajedno sa ognjištima i keramičkim materijalom.
Keramika predstavlja jedan od najprepoznatljivijih ostataka starčevačkog sveta. Posude su izrađivane rukom, a pojedine su ukrašavane urezivanjem, utiskivanjem ili slikanim ornamentima.
Sa starčevačkim zajednicama prostor Zemuna i okolnog Srema ulazi u vreme u kojem zemljoradnja, stočarstvo i trajnija naselja postaju osnova svakodnevnog života.
Vinčanska naselja i Kormadin
Tokom VI milenijuma pre nove ere na prostoru centralnog Balkana razvija se vinčanska kultura. Njene zajednice podizale su velika i dugotrajna naselja, a tragovi vinčanskog sveta pronađeni su i na području Zemuna i njegove šire okoline.
Posebno mesto zauzima Kormadin kod Jakova, jedno od značajnijih neolitskih nalazišta ovog dela Srema.
Arheološka istraživanja pokazala su da je naselje prolazilo kroz više građevinskih faza. Otkriveni su ostaci nadzemnih kuća sa drvenom konstrukcijom i zidovima od pruća oblepljenog glinom, delovi peći, brojne keramičke posude, kamene i koštane alatke, figurine i drugi predmeti svakodnevne upotrebe.
U jednoj od građevina pronađeni su i posebno oblikovani keramički elementi, među njima stilizovana goveđa glava — bukranion — kao i delovi ukrašene zidne oplate. Starija literatura ovakve objekte često je neposredno tumačila kao hramove ili svetilišta. Danas je opravdanije govoriti o građevinama moguće posebne ili ritualne namene, jer njihovu tačnu funkciju nije moguće pouzdano utvrditi.
Sličan oprez potreban je i pri tumačenju antropomorfnih figurina. Nekada su gotovo po pravilu opisivane kao predstave boginje plodnosti ili „Velike majke“. Savremena arheologija ostavlja znatno širi prostor za njihovo tumačenje — od ritualne i simboličke do društvene ili porodične uloge.
Kormadin je poznat i po bogatoj koštanoj industriji. Veliki broj predmeta izrađenih od kosti govori o razvijenim zanatima i raznovrsnim svakodnevnim poslovima stanovnika naselja.
Ljudi vinčanskog doba obrađivali su zemlju, gajili životinje, lovili i ribarili. Dunav i Sava bili su izvor hrane, ali i prirodni pravci kretanja, razmene i povezivanja sa drugim oblastima.
Bakarno doba i nove kulturne veze
Tokom V i IV milenijuma pre nove ere neolitski svet postepeno se menja. Uz kamen, kost i drvo sve veću ulogu dobija bakar. Njegova pojava nije odmah potisnula starije materijale, ali je otvorila prostor za razvoj novih tehnika, zanata i oblika razmene.
Eneolit, odnosno bakarno doba u Sremu, nije bilo vreme jedne jedinstvene kulture. Na ovom prostoru smenjivali su se i preplitali različiti kulturni uticaji, među kojima se izdvajaju badenska, kostolačka i, kasnije, vučedolska kultura.
Starija arheološka literatura promene u materijalnoj kulturi često je neposredno povezivala sa dolaskom novih naroda. Današnja tumačenja su opreznija. Migracije su postojale, ali su se promene mogle širiti i trgovinom, međusobnim kontaktima, mešanjem stanovništva i prihvatanjem novih tehnologija.
Zato se i pokušaji da se pojedine eneolitske zajednice jednostavno proglase „prvim Indoevropljanima“ danas posmatraju sa znatno više rezerve.
Dobanovci — naseljavanje kroz više epoha
Višeslojno nalazište na prostoru Ciglane u Dobanovcima dobro pokazuje koliko je praistorija istočnog Srema bila složena.
Pored neolitskih ostataka, na ovom prostoru pronađeni su tragovi badenske, kostolačke i vučedolske kulture, kao i materijal iz kasnijih praistorijskih razdoblja.
To ne znači da je jedno naselje na istom mestu postojalo bez prekida tokom više hiljada godina. Naselja su nastajala i nestajala, a posle dužih vremenskih razmaka nove zajednice ponovo su birale isti teren.
Razlog je bio jednostavan: voda je bila blizu, zemlja plodna, položaj uzdignut i pogodan za život, a rečni pravci omogućavali su veze sa drugim delovima Panonske nizije i Balkana.
Badenska kultura zahvatila je širok prostor srednje i jugoistočne Evrope tokom poznog bakarnog doba. Njene zajednice nisu svuda živele na isti način, pa ih ne treba jednostavno opisivati kao nomadsko stanovništvo. Arheološki nalazi pokazuju različite oblike naselja i privređivanja.
U Dobanovcima su pronađeni ukopani objekti i velika količina karakteristične keramike, često ukrašene urezivanjem, kanelurama i drugim ornamentima.
Vučedolska kultura duž Dunava
Krajem IV i početkom III milenijuma pre nove ere u Podunavlju se razvija vučedolska kultura, jedna od najprepoznatljivijih pojava završnog eneolita na ovom prostoru.
Njeni tragovi poznati su duž dunavske lesne obale, od zemunskog područja prema Batajnici, Belegišu i dalje kroz Srem.
Vučedolska keramika prepoznatljiva je po tamnim i pažljivo glačanim površinama, urezanim geometrijskim ornamentima i čestoj beloj inkrustaciji.
Važan lokalitet predstavljaju Šančine kod Belegiša, visoki lesni plato na kojem su utvrđeni tragovi naseljavanja iz više praistorijskih razdoblja. Položaj iznad dunavske ravnice pružao je dobar pregled terena i prirodnu zaštitu.
O pogrebnim običajima tog vremena govore i humke pronađene u širem području Batajnice i Vojke. Pojedine sahrane povezane sa vučedolskim kulturnim krugom pokazuju da je širi prostor istočnog Srema bio uključen u kulturne tokove Podunavlja mnogo pre nastanka Taurunuma.
Bronzano doba
Tokom III i II milenijuma pre nove ere bronza, legura bakra najčešće sa kalajem, postepeno dobija veliku ulogu u proizvodnji oružja, alatki, nakita i predmeta prestiža.
Na prostoru Srema smenjivale su se i preplitale različite kulturne pojave. U ranijim fazama bronzanog doba prepoznaju se uticaji vinkovačke i vatinske kulture, dok tokom srednjeg i poznog bronzanog doba posebno mesto zauzimaju zajednice belegiškog kulturnog kruga.
Među važnim nalazištima ovog perioda nalaze se Šljunkara kod Zemuna, Belegiš, Surčin i Jakovo.
Na prostoru zemunske Šljunkare pronađeni su i grobni nalazi iz ranog bronzanog doba, što potvrđuje da ovaj deo lesne terase nije služio samo za stanovanje već i za sahranjivanje.
Belegiš — nekropole spaljenih pokojnika
Belegiška kultura dobila je ime prema nalazištima kod sela Belegiš, severozapadno od Zemuna. Posebno je značajna nekropola Stojića gumno, koja je korišćena tokom bronzanog doba i po kojoj je ovaj kulturni kompleks dobio svoje mesto u arheološkoj literaturi.
Pokojnici su spaljivani, a njihovi ostaci polagani su u keramičke urne, uz druge posude i povremene metalne priloge. Velike nekropole sa brojnim grobovima ukazuju na dugotrajnost zajednica i jasno oblikovane pogrebne običaje.
Keramika se tokom vremena menjala. Za starije faze karakteristični su urezani i vrpčasti ornamenti, dok se u kasnijim fazama pojavljuju tamne, glačane posude ukrašene kanelurama.
Posebno je značajan lokalitet Ekonomija Sava kod Jakova. Sredinom XX veka tamo je pronađena velika ostava bronzanih predmeta i sirovog metala. Otkriće je podstaklo dalja arheološka istraživanja koja su pokazala da je ovaj prostor korišćen tokom više faza bronzanog i gvozdenog doba.
Ostave bronzanih predmeta nekada su gotovo automatski tumačene kao imovina sakrivena pred neposrednom opasnošću. Danas se razmatra više mogućnosti — od skladištenja metala i zaliha namenjenih preradi do trgovačkih ili ritualnih depozita.
Početak gvozdenog doba
Krajem II i početkom I milenijuma pre nove ere na prostoru Podunavlja postepeno se širi upotreba gvožđa. Promena nije bila nagla. Bronzani predmeti nastavili su da se proizvode i koriste još dugo.
Za rano gvozdeno doba Srema važna je bosutska kulturna grupa, nazvana prema Gradini na Bosutu kod Šida. Područje srpskog Podunavlja u to vreme predstavljalo je zonu dodira kulturnih uticaja iz Panonske nizije, centralnog Balkana i Karpatskog basena.
Tragovi ovog perioda otkriveni su i na prostoru zemunske Šljunkare. Na visokoj lesnoj terasi pronađeni su ostaci ukopanih, poluukopanih i nadzemnih objekata, zajedno sa keramikom i metalnim predmetima.
Velike keramičke posude za čuvanje hrane i žitarica ukazuju na značaj poljoprivrede u svakodnevnom životu.
U starijoj literaturi pojedini metalni predmeti iz ovog vremena često su neposredno povezivani sa određenim narodima i migracijama sa istoka. Danas se takva etnička određenja izbegavaju kada nisu potvrđena širim skupom arheoloških dokaza.
Gradina u Starom Slankamenu
Jedan od dobrih primera višestrukog korišćenja povoljnog položaja predstavlja Gradina u Starom Slankamenu.
Visoki teren iznad Dunava pružao je prirodnu zaštitu i pregled nad rekom. Najstariji praistorijski horizonti povezani su sa bronzanim dobom, dok je tokom starijeg gvozdenog doba na istom mestu postojalo novo naselje.
Način stanovanja menjao se kroz vreme. Uz ukopane objekte iz ranijih faza, u gvozdenom dobu pojavljuju se i nadzemne kuće sa drvenom konstrukcijom, zidovima od pletera oblepljenog zemljom i krovovima od organskog materijala.
Ovakva nalazišta pokazuju da su različite zajednice, razdvojene vekovima, često birale ista mesta zbog istih geografskih prednosti.
Dolazak Kelta i Skordisci
Tokom poslednjih vekova prvog milenijuma pre nove ere u srednjem Podunavlju pojavljuju se keltske zajednice povezane sa latenskom kulturom.
Njihovo širenje nije značilo jednostavan i trenutan nestanak stanovništva koje je ranije živelo na ovom prostoru. Arheološka slika govori o složenim procesima sukoba, pomeranja, kontakata, razmene i postepenog uklapanja različitih zajednica.
Tokom III veka pre nove ere na prostoru srednjeg Podunavlja snažno se učvršćuju Skordisci, keltska zajednica koja će ostaviti dubok trag u predrimskoj istoriji ovog dela Balkana.
Keltski nalazi poznati su i sa prostora današnjeg Zemuna. Početkom XX veka na Kalvariji su otkriveni ratnički grobovi, a nalazi latenske kulture poznati su i sa prostora Gardoša i njegove neposredne okoline.
Upravo sa tim razdobljem Zemun ulazi u završnu fazu praistorije.
Na prostoru Gardoša i njegove okoline kasnije će se razviti antički Taurunum. Rimsko naselje nije nastalo na praznom prostoru. Pre dolaska Rimljana ovde je već postojala duga tradicija naseljavanja i korišćenja položaja iznad Dunava.
Hiljade godina pre imena Taurunum
Praistorija Zemuna i istočnog Srema ne može se vezati za jednu godinu, jedno naselje ili jedan narod. Njenu sliku grade brojni lokaliteti — zemunski lesni profil, Beljarica, Gardoš, Dobanovci, Kormadin, Jakovo, Surčin, Batajnica, Belegiš i Stari Slankamen.
Neka od tih mesta korišćena su kratko, dok su se na druga ljudi vraćali tokom više praistorijskih epoha. Između dva naselja na istom položaju ponekad su prolazili vekovi.
Razlog zbog kojeg su se zajednice vraćale ovom prostoru uglavnom je bio isti. Visoke lesne terase štitile su naselja od poplava, ravnica je pružala zemlju pogodnu za obradu, a Sava i Dunav vodu, ribu i prirodne puteve prema Panoniji, centralnom Balkanu i Karpatskom basenu.
Istorija prostora današnjeg Zemuna zato nije počela sa Taurunumom. Keltsko, a zatim rimsko naselje predstavljaju samo kasnije slojeve mnogo duže priče.
Od kamenih alatki sa zemunskog lesa, preko starčevačkih i vinčanskih naselja, eneolitskih zajednica, bronzanodobnih nekropola i naselja gvozdenog doba, arheološki nalazi pokazuju da je područje oko ušća Save u Dunav privlačilo ljude hiljadama godina.
Tek na završetku tog dugog praistorijskog razvoja pojavljuje se ime koje će ući u pisanu istoriju — Taurunum.