Na prostoru današnjeg Zemuna razvijao se Taurunum, rimsko naselje i baza Panonske flote. Njegov značaj određivao je položaj na desnoj obali Dunava, nedaleko od ušća Save, gde su se povezivali rečni saobraćaj, putevi kroz Srem i prilazi Singidunumu, današnjem Beogradu.
Taurunum je pripadao široj mreži gradova, vojnih uporišta, putnih stanica i poljoprivrednih naselja između Save i Dunava. Njegovu prošlost zato treba posmatrati zajedno sa Sirmijumom, Basijanama i utvrđenjima duž sremske obale. Vojska je nadzirala granicu, dok su gradovi i seosko zaleđe obezbeđivali robu, hranu, zanatske proizvode i radnu snagu potrebnu za život provincije.
Uspostavljanje rimske vlasti
Rimsko osvajanje južne Panonije odvijalo se kroz više pohoda i političkih promena tokom poslednjih decenija stare ere. Uključivanje ovog prostora u rimski sistem nije odmah donelo stabilnost. Veliki panonsko-dalmatinski ustanak od 6. do 9. godine nove ere, poznat i kao Batonov ustanak, zahvatio je prostrane oblasti Ilirika i zahtevao angažovanje velikih rimskih snaga.
Posle njegovog gušenja rimska uprava učvrstila je kontrolu nad unutrašnjošću. Tokom ranog carskog razdoblja oblikovane su zasebne provincijske uprave Panonije i Dalmacije, uređivani su putevi i uspostavljane trajnije vojne i administrativne veze.
Razvoj rimskog Taurunuma pripada tom ranom carskom vremenu. Naselje je nastalo u oblasti koja je već imala predrimsko stanovništvo, puteve razmene i zanatske tradicije.
Nalazi iz okoline Zemuna pokazuju da se stariji oblici keramike nisu izgubili sa uspostavljanjem rimske vlasti. Na Kamendinu su predmeti latenske tradicije i ručno izrađene posude pronađeni zajedno sa rimskom keramikom. Takva građa pokazuje postepeno menjanje svakodnevnih navika, ali sama po sebi ne dokazuje da je stanovništvo svakog naselja ostalo nepromenjeno.
Romanizacija je obuhvatala različite procese: prihvatanje latinskog jezika i rimskih pravnih ustanova, službu u vojsci, upotrebu novca, nove oblike gradnje i širenje zanatskih proizvoda. Njihov tok nije bio podjednak u gradovima, vojnim naseljima i selima.
Srem između Sirmijuma, Basijana i Taurunuma
Sirmijum, na prostoru današnje Sremske Mitrovice, predstavljao je veliko gradsko središte na Savi. Njegov značaj naročito je porastao tokom kasnog Rimskog carstva, kada je postao važno upravno i carsko boravište.
U unutrašnjosti istočnog Srema razvijale su se Basijane, odnosno Bassianae, kod današnjih Donjih Petrovaca. Taurunum je zauzimao jugoistočni deo ove mreže, uz Dunav i u blizini prelaza prema Singidunumu.
Ove gradove povezivali su putevi koji su omogućavali kretanje vojske, državnih službenika, trgovaca i drugih putnika. Kopneni pravac kroz Srem pripadao je široj vezi između Italije i istočnih provincija Carstva, dok su Dunav i Sava omogućavali prevoz ljudi i velikih količina tereta.
Početkom II veka, u vreme Trajana, Panonija je podeljena na Gornju i Donju Panoniju. Istočni Srem sa Taurunumom pripao je Donjoj Panoniji, odnosno provinciji Pannonia Inferior. Singidunum se nalazio u susednoj Gornjoj Meziji. Dva obližnja naselja pripadala su različitim provincijskim upravama, ali su bila deo istog rimskog vojnog i saobraćajnog prostora.
Putevi i stanice državnog saobraćaja
Glavni rimski put kroz Srem povezivao je Sirmijum, Basijane i područje Taurunuma, nastavljajući se prema Singidunumu. Od njega su se odvajali pravci prema dunavskim utvrđenjima, manjim naseljima i poljoprivrednim dobrima.
Položaj pojedinih deonica poznat je iz arheoloških iskopavanja, nalaza miljokaza i antičkih putnih izvora. Novija istraživanja koriste i avionske i satelitske snimke. Razlike u rastu useva i vlažnosti zemljišta mogu ukazati na zatrpane puteve i građevine, čije poreklo potom treba proveriti na terenu.
Duž važnijih saobraćajnica radila je služba državnog prevoza, poznata kao cursus publicus. Ona je prvenstveno služila potrebama uprave i ovlašćenih putnika, a ne opštem poštanskom saobraćaju u današnjem smislu.
Putne stanice imale su različite namene. U manjim stanicama, mutacijama, menjane su zaprežne i jahaće životinje. Veći kompleksi mogli su da obezbede prenoćište, smeštaj pratnje i druge usluge potrebne državnom saobraćaju.
Arheolozi zato pri određivanju namene nalazišta posmatraju njegov položaj uz put, raspored prostorija, način gradnje i pronađene predmete. Sama blizina rimske saobraćajnice nije dovoljna da se svaka građevina proglasi putnom stanicom.
Kamendin u Zemun Polju
Kamendin pripada značajnim rimskim nalazištima na širem području Zemuna. Zaštitna istraživanja u Zemun Polju, sprovedena 1963. godine, otkrila su ostatke kompleksa uz trasu rimskog puta, kao i starije tragove naseljavanja.
Danica Dimitrijević opisala je građevinu sa prostorijom u kojoj su sačuvani ostaci hipokausta, sistema za zagrevanje poda toplim vazduhom. Stubovi od opeke nosili su pod, a zagrejani vazduh prolazio je kroz prostor ispod njega. Istraživači su veličinu prostorije i način njenog uređenja povezivali sa mogućom javnom namenom objekta, odnosno smeštajem putnika.
Otkrivena je i kula kvadratne osnove, sa stranicama od približno 8,7 metara. Njeni masivni temelji građeni su od kamenih blokova i lomljenog kamena vezanog malterom. Kula pripada kasnoantičkoj fazi kompleksa, kada je zaštita saobraćajnice dobila veći značaj.
U njen temelj ugrađen je i deo starijeg nadgrobnog spomenika. Takva ponovna upotreba kamena pokazuje da su graditelji koristili materijal iz prethodnih građevina i nekropola. Starost samog spomenika, međutim, nije istovetna vremenu podizanja kule.
Keramika, novac, metalni predmeti i građevinski ostaci ukazuju na više faza korišćenja ovog prostora. Kamendin nije bio usamljena stražarska tačka, već složeniji kompleks uz važan drumski pravac.
Na osnovu položaja i udaljenosti navedenih u antičkim itinerarima, lokalitet je povezivan sa stanicom Altina. Ta identifikacija ostaje stručni predlog. Ne treba je dokazivati savremenim nazivom zemunskog naselja Altina, koji sam po sebi ne određuje položaj rimske stanice.
Brestove međe i put prema Basijanama
Zapadno od zemunskog područja, na prostoru između Ugrinovaca i Vojke, nalazi se rimsko nalazište Brestove međe. Zaštitna istraživanja 1966. godine obuhvatila su deo velikog kompleksa uz drumski pravac kroz Srem.
Istraživači su razlikovali utvrđeni deo na uzvišenju i prostor civilnog naselja. Građevinski ostaci i pokretni nalazi pokazali su da je lokalitet imao više faza, sa promenama u rasporedu i nameni pojedinih objekata.
Brestove međe u literaturi se povezuju sa putnom stanicom Noviciana, odnosno Novicianum. Predlog se zasniva na poređenju arheoloških tragova sa udaljenostima između stanica u antičkim putnim izvorima.
Zajedno sa Kamendinom, ovo nalazište pokazuje da saobraćaj između Taurunuma i unutrašnjosti Srema nije počivao samo na postojanju puta. Bili su potrebni smeštaj, snabdevanje, održavanje zaprega i zaštita putnika i robe. Uz takve poslove mogla su se razvijati manja naselja, radionice i poljoprivredna domaćinstva.
Dunavski limes u istočnom Sremu
Rimski limes na Dunavu nije bio neprekidan kameni zid. Činili su ga reka, vojna utvrđenja, osmatračnice, pristaništa i putevi, zajedno sa jedinicama raspoređenim na važnim položajima.
Prirodne osobine obale uticale su na izbor mesta za utvrđenja. Viši tereni pružali su pregled nad rekom, dok su pristupi obali omogućavali ukrcavanje, istovar i održavanje veze sa plovilima.
Uzvodno od Taurunuma nalazile su se Burgene, odnosno Burgenae, kod Novih Banovaca, zatim Ritijum, odnosno Rittium, kod Surduka, i Akuminkum, odnosno Acumincum, u Starom Slankamenu.
U Burgenama su pronađeni brojni ostaci vojne opreme, a pisani i epigrafski izvori omogućavaju proučavanje jedinica koje su tamo boravile. Njihov sastav menjao se tokom rimskog razdoblja, pa utvrđenje ne treba vezivati za jednu posadu kroz čitavu istoriju.
Akuminkum je zauzimao položaj na Gradini iznad Dunava, u blizini ušća Tise. Istraživanja su pokazala ranorimske i kasnije utvrđene faze naselja. U kasnijim razdobljima graditelji su ponovo koristili isti položaj, a srednjovekovni zidovi ponegde su sledili pravac rimskih.
Utvrđenja su štitila prilaze, nadzirala rečni saobraćaj i održavala međusobne veze. Njihovo funkcionisanje zavisilo je i od puteva prema zaleđu, iz kojeg su stizali hrana, životinje i različiti proizvodi.
Taurunum između Gardoša i Dunava
Taurunum se razvio na prostoru današnjeg starog Zemuna. Njegovo predrimsko nasleđe povezuje se sa nalazima latenske kulture, dok rimski predmeti, natpisi i grobovi potvrđuju kasniji vojni i civilni život.
Gardoš je zbog uzvišenog položaja dugo privlačio istraživače koji su pokušavali da na njemu odrede najstarije utvrđenje. U literaturi su nastale različite rekonstrukcije širenja Taurunuma prema padinama i priobalju. One se, međutim, ne zasnivaju svuda na jednako pouzdanim arheološkim podacima.
Vojna i lučka funkcija naselja dobro su potvrđene, ali tačan položaj i obim rimskog utvrđenja i pristaništa nisu pouzdano utvrđeni. Zato se ne može ponuditi siguran plan Taurunuma sa ucrtanim bedemima, kapijama, ulicama i lučkim građevinama.
Ni zidove danas vidljive oko Milenijumske kule ne treba predstavljati kao očuvano rimsko utvrđenje. Oni pripadaju srednjovekovnoj Zemunskoj tvrđavi, dok se stariji slojevi proučavaju zasebno.
Antoninski itinerar beleži Taurunum na udaljenosti od četiri rimske milje od Singidunuma. U putnim izvorima pominje se i obližnja stanica Confluentes, povezana sa područjem ušća Save u Dunav. Njen tačan položaj ostaje otvoreno pitanje, iako je u istraživanjima često razmatrana panonska strana ušća.
Ovi podaci potvrđuju povezanost zemunskog prostora sa prelazima preko Save i saobraćajem između dve provincije.
Panonska flota i vojna luka
Posebno mesto u istoriji Taurunuma pripada Panonskoj floti, poznatoj pod nazivom Classis Flavia Pannonica. Rečni brodovi omogućavali su nadzor plovnih pravaca, prevoz vojske i snabdevanje pograničnih uporišta.
Jedan od najpouzdanijih dokaza njenog prisustva u Taurunumu predstavlja žrtvenik posvećen Jupiteru, koji je 175. godine podigao Julije Celer, odnosno Iulius Celer. U natpisu je označen kao pisar Panonske flote — scriba classis Pannonicae.
Ovaj nalaz otkriva i administrativnu stranu vojnog života. Flota je, pored posada brodova, imala osoblje zaduženo za vođenje evidencije i druge službene poslove.
Rečni transport povezivao je Taurunum sa drugim uporištima i olakšavao dopremanje hrane, opreme i građevinskog materijala. Prisustvo vojske stvaralo je potražnju za zanatskim uslugama i robom, doprinoseći razvoju civilnog naselja.
Kasnoantički spis Notitia dignitatum navodi u Taurunumu jedinice equites promoti i auxilia ascarii. U istom popisu, međutim, naselje nije označeno kao baza flote. To ne dopušta jednostavan zaključak da je rečni saobraćaj prestao, ali upozorava da se vojna organizacija menjala i da ranije stanje ne treba neizmenjeno prenositi u kasnu antiku.
Nekropole i nalazi sa Gardoša
Grobovi predstavljaju važan deo arheološke slike Taurunuma. Na Gardošu i njegovim padinama otkriveni su ostaci rimskih nekropola, a dokumentovani grobovi iz III i IV veka čine posebno značajnu celinu.
Nadgrobni spomenici, sarkofazi, zidane grobnice i predmeti položeni uz pokojnike pružaju podatke o pogrebnim običajima i stanovništvu. Natpisi, kada su sačuvani, mogu otkriti ime, zanimanje, vojnu službu ili porodične odnose.
Prisustvo nekropole važno je i za razumevanje rasporeda naselja. Ono pokazuje da pojedini delovi Gardoša nisu u svim razdobljima imali istu namenu. Sahranjivanje, stanovanje i odbrambene građevine moraju se posmatrati prema vremenu kojem pripadaju, a ne sabirati u jednu nepromenljivu sliku rimskog grada.
O zemunskim sarkofazima postoje zapisi još iz XIX veka. Josip Brunšmid je 1895. godine opisao veliki neukrašeni kameni sarkofag koji se nalazio u Zemunskom parku. Prema njegovom zapisu, pronađen je podno tadašnjih ostataka utvrđenja na Gardošu, dok su delovi poklopca bili smešteni u dvorištu Magistrata.
Ovaj podatak prethodi izgradnji Milenijumske kule 1896. godine. Zato sarkofag iz parka treba razlikovati od drugih nalaza koji se u literaturi povezuju sa radovima na Gardošu.
Bogovi i zavetni spomenici Taurunuma
Reljefi, žrtvenici i drugi kultni predmeti dopunjuju sliku života rimskog Zemuna. Među njima se naročito izdvajaju nalazi povezani sa Liberom, božanstvom plodnosti i vinove loze, u rimskom svetu blisko povezanim sa Dionisom.
Sanja Pilipović obradila je grupu reljefa i natpisa iz Taurunuma koji omogućavaju podrobnije proučavanje ovog kulta. Više predmeta pronađeno je krajem XIX veka na istom zemunskom imanju, u starijim izveštajima označenom kao Oberdingova kuća.
Na reljefima se pojavljuju motivi vinove loze, grožđa i prizori iz dionizijskog kruga. Sačuvana imena posvetilaca pokazuju da iza zavetnih predmeta stoje konkretni stanovnici naselja. Jedan od njih bio je vojnik, što povezuje kultni život sa vojnom zajednicom.
Grupisanje nalaza podržava pretpostavku da je na tom mestu postojao prostor posvećen kultu. Ipak, stariji podaci o otkrivenim zidovima nisu dovoljni za pouzdanu rekonstrukciju izgleda hrama.
Ni prisustvo Libera ne može samo po sebi odrediti obim lokalnog vinogradarstva. Kultni predmeti govore o verovanjima i društvenim vezama, dok se poljoprivredna proizvodnja proučava na osnovu šireg skupa nalaza.
Basijane i poljoprivredno zaleđe
Basijane su predstavljale jedno od glavnih gradskih središta istočnog Srema. Njihovi ostaci nalaze se na lokalitetu Gradina kod Donjih Petrovaca.
Prema epigrafskim istraživanjima, naselje je dobilo status municipijuma u vreme Hadrijana, verovatno prilikom njegove posete Panoniji 124. godine. Status kolonije povezuje se sa Karakalom i početkom III veka. Takve promene označavale su određeni pravni i upravni položaj grada.
Za razliku od Basijana, municipijalni status Taurunuma nije pouzdano potvrđen. Vojni, trgovački i saobraćajni značaj naselja nije automatski podrazumevao isti oblik gradske samouprave.
Istraživanja Basijana obuhvatila su iskopavanja, snimanje iz vazduha i geofizičke metode. Prospekcija sprovedena 2014. godine omogućila je preciznije sagledavanje bedema, ulične mreže i velikih građevinskih celina. Deo njihovih ostataka poznat je iz ranijih iskopavanja, dok drugi tek treba arheološki istražiti.
Gradovi su zavisili od proizvodnje u okolini. Seoska naselja i imanja sa stambenim i ekonomskim objektima snabdevala su stanovništvo i vojsku žitaricama, stočarskim proizvodima i drugim namirnicama. Lokalni putevi povezivali su ta dobra sa tržištima i glavnim saobraćajnicama.
Preuređenje granice u kasnom Carstvu
Tokom III veka Rimsko carstvo prolazilo je kroz česte borbe za vlast i ratove na granicama. Promene su zahvatile i Podunavlje, gde su vojni raspored i načini odbrane prilagođavani novim okolnostima.
Povlačenje rimske uprave i vojske iz Dakije severno od Dunava, u vreme Aurelijana tokom sedamdesetih godina III veka, promenilo je strateške odnose u donjem Podunavlju. U Sremu je, međutim, Dunav i pre toga imao graničnu ulogu. Nije tek posle napuštanja Dakije postao rimska granica na zemunskom području.
U okviru reformi započetih pod Dioklecijanom dotadašnje provincije podeljene su na manje upravne jedinice. Istočni Srem pripao je Drugoj Panoniji, odnosno provinciji Pannonia Secunda, sa središtem u Sirmijumu.
Tokom kasne antike obnavljana su utvrđenja i podizani novi odbrambeni objekti. Gušći raspored vojnih položaja duž sremskog dela Dunava bio je povezan i sa zaštitom prilaza Sirmijumu. Kula na Kamendinu pripada toj široj slici obezbeđivanja važnih komunikacija.
Građevine iz ovog vremena nisu svuda bile podizane na isti način. Kamen, opeka i drvo korišćeni su u različitim kombinacijama, pa se starost zida ne može određivati samo prema materijalu. Važni su njegov položaj u slojevima, odnos prema drugim objektima i nalazi koji ga prate.
Promene tokom V i VI veka
Hunski pohodi tokom V veka teško su poremetili rimski odbrambeni sistem i život naselja u Podunavlju. Ratovi, preseljavanja i promena vlasti uticali su na održavanje puteva, snabdevanje i raspored stanovništva.
Sudbina Taurunuma ne može se, ipak, svesti na jednu godinu razaranja. Pominjanje naselja u kasnoantičkim izvorima potvrđuje njegov značaj u određenom vremenu, ali ne daje samo po sebi datum prestanka života.
Poseban oprez zahteva Notitia dignitatum. Taj spis sadrži podatke različite starosti, nastale i dopunjavane krajem IV i tokom V veka. Njegove vesti ne predstavljaju potpun popis svih jedinica i naselja u jednom tačno određenom trenutku.
U Sremu su se tokom kasne antike smenjivali rimska, ostrogotska, gepidska i istočnorimska vlast. Sirmijum je i dalje imao veliki politički značaj, dok su manja naselja prolazila kroz različite promene. Kasniji avarski i slovenski prodori dodatno su preoblikovali ovu oblast.
Za Taurunum je zato potrebno razlikovati prestanak pojedinih vojnih funkcija, promene u obimu naselja i eventualne prekide naseljenosti. Dugotrajno korišćenje zemunskog prostora nije isto što i dokazan neprekidan život jednog grada u neizmenjenim granicama.
Rimski slojevi ispod današnjeg Zemuna
Istraživanje Taurunuma otežava kasnija izgradnja. Preko antičkih ostataka nastajali su srednjovekovni objekti, novovekovne kuće, ulice i komunalne instalacije. Stariji zidovi rušeni su ili korišćeni kao izvor građevinskog materijala, a pojedini nalazi ostali su bez precizno zabeleženog mesta i okolnosti otkrića.
Zbog toga arheološku sliku rimskog Zemuna čine odvojeno istražene površine, grobovi, natpisi i pokretni predmeti. Njihovo povezivanje zahteva proveru stare dokumentacije i pažljivo praćenje novih zemljanih radova.
Antički Taurunum evidentiran je kao zaštićeno arheološko nalazište. U predlogu Srbije za Tentativnu listu UNESCO-a „Granice Rimskog carstva — Dunavski limes“, podnetom 31. januara 2020. godine, zemunska komponenta navedena je kao rimska nekropola na Gardošu i njegovim padinama. Predlog je ograničen na dokumentovane grobne ostatke, jer utvrđenje i pristanište nisu pouzdano locirani. Tentativna lista predstavlja pripremni korak i nije isto što i upis na Listu svetske baštine.
Značaj Taurunuma najjasnije se vidi kada se njegovi nalazi povežu sa putevima kroz Srem, stanicama na Kamendinu i Brestovim međama, gradom u Basijanama i utvrđenjima uz Dunav. Rimski Zemun bio je deo tog prostora rada, saobraćaja i vojne službe. Njegovu prošlost danas otkrivaju i veliki kameni spomenici i mnogo skromniji ostaci — delovi posuda, novac, temelji građevina i natpisi koji su sačuvali imena pojedinih stanovnika.