Pre razvoja rimskog Taurunuma, prostor današnjeg Zemuna pripadao je oblasti u kojoj su živele zajednice povezane sa latenskom kulturom mlađeg gvozdenog doba. Njihovo prisustvo potvrđuju nalazi sa Gardoša i Kalvarije, ali i brojna nalazišta u istočnom Sremu — od Surčina, Boljevaca i Kupinova do Novih Banovaca, Krčedina i Starog Slankamena.
U istorijskoj i arheološkoj literaturi ove zajednice najčešće se povezuju sa Skordiscima. Njihova prošlost obuhvata ratničke pohode, naseljavanje, zemljoradnju, zanatsku proizvodnju i veze sa susednim oblastima. Zemun je pripadao tom prostoru mnogo pre nego što su rimska vojska i uprava preuredile život uz Dunav.
Keltsko širenje prema Balkanu
Tokom IV i početkom III veka pre nove ere keltske grupe širile su se iz srednje Evrope prema Panonskoj niziji i Balkanu. Nisu činile jedinstvenu državu. Kretala su se različita plemena, ratničke družine i skupine stanovništva, čiji su se savezi menjali prema političkim prilikama.
Antički pisci opisivali su ove pokrete kao velike seobe, često navodeći ogromne brojeve učesnika. Takve podatke nije moguće pouzdano proveriti. Naseljavanje se odvijalo kroz više talasa, a uz ratove su postojali razmena, vojna služba i neposredni kontakti sa stanovništvom oblasti kroz koje su doseljenici prolazili.
Keltsko prisustvo u širem Podunavlju prethodilo je velikom pohodu prema Grčkoj. Tokom 280. i 279. godine pre nove ere keltske vojske prodrle su u Makedoniju i dalje prema jugu. Najpoznatiji deo pohoda predvodio je Bren, čiji je napad na Delfe 279. godine završen neuspehom.
Posle povlačenja iz Grčke deo učesnika vratio se prema severu. Sa tim događajem tradicionalno se povezuje nastanak Skordiska u oblasti ušća Save u Dunav. Ipak, njihov razvoj ne može se objasniti samo povratkom poražene vojske, jer arheološki nalazi pokazuju da su keltske grupe u ovom delu Evrope boravile i ranije.
Skordisci između Save i Dunava
Oblikovanje Skordiska obično se smešta u III vek pre nove ere. Njihovo delovanje vezuje se za Podunavlje, Posavinu i delove centralnog Balkana, dok istočni Srem predstavlja jednu od oblasti sa brojnim nalazištima latenske kulture.
Nazivi „Kelti“, „Skordisci“ i „latenska kultura“ ne označavaju potpuno istu stvar. Kelti je šira istorijska odrednica, Skordisci su ime zajednice poznate iz antičkih izvora, dok arheolozi latenskom kulturom označavaju prepoznatljive oblike oružja, nakita, keramike i drugih predmeta. Njihova rasprostranjenost ne podrazumeva da su svi korisnici govorili istim jezikom ili pripadali istoj političkoj celini.
U Sremu su doseljenici zatekli stanovništvo sa sopstvenim običajima i zanatskim tradicijama. Tokom narednih vekova razvijali su se zajednički načini proizvodnje i života, uz očuvanje lokalnih razlika. Zato Skordiske ne treba zamišljati kao nepromenljivu grupu koja je potpuno zamenila ranije stanovnike.
Kupinovo i nekropole istočnog Srema
Kupinovo na Savi ubraja se među značajna nalazišta latenske kulture. Najstariji sačuvani predmeti pripadaju ranolatenskoj fazi LT B2, koja obuhvata kraj IV i početak III veka pre nove ere. Zastupljena je i građa srednjeg i poznog latena.
Nalazi su prikupljani uglavnom krajem XIX i početkom XX veka, bez sistematskog beleženja grobnih celina. Među njima su mačevi, koplja, delovi štitova, fibule, narukvice i pojasna oprema.
Spaljivanje pokojnika potvrđuju izveštaji i sačuvani ostaci. Postoje naznake da je bilo i skeletnih sahrana, ali njihova pripadnost ovoj nekropoli nije podjednako pouzdana. Zbog toga različite obrede ne treba predstavljati kao potpuno dokumentovanu osobinu kupinovskog groblja.
Latenski grobovi i pojedinačni nalazi poznati su i iz Novih Banovaca, Surčina, Boljevaca, Progara, Surduka, Bežanije i Zemuna. Njihov raspored pokazuje da su zajednice mlađeg gvozdenog doba koristile različite delove istočnog Srema. Broj poznatih nalazišta, međutim, zavisi i od obima istraživanja i slučajnih otkrića, pa ne daje neposrednu meru tadašnje gustine stanovništva.
Oružje u grobovima ukazuje na značaj ratničke uloge i način predstavljanja pokojnika. Nakit, delovi odeće i posude dopunjuju tu sliku, otkrivajući razlike u nošnji, pogrebnim običajima i društvenom položaju.
Gardoš i Kalvarija: tragovi predrimskog Zemuna
Predrimsko naselje na prostoru Zemuna u literaturi se vezuje za Gardoš i kasniji Taurunum. Uzvišenje iznad Dunava pružalo je pregled nad rekom i pogodan položaj za odbranu, dok je okolna ravnica omogućavala veze sa naseljima u sremskom zaleđu.
Među poznatim zemunskim nalazima izdvaja se grob sa Gardoša koji je Slavenka Ercegović obradila u radu „Keltski konjanički grob s Gardoša u Zemunu“, objavljenom u godištu Vjesnika Arheološkog muzeja u Zagrebu za 1961. godinu. Nives Majnarić-Pandžić objavila je 1966. godine poseban rad o keltskom oružju iz Zemuna, vezanom za Kalvariju.
Ovi nalazi pružaju konkretnu osnovu za proučavanje mlađeg gvozdenog doba na zemunskom prostoru. Delovi mačeva i njihovih korica sa Gardoša i Kalvarije uključeni su i u kasnije uporedne analize naoružanja jugoistočne Panonije.
Ipak, grobni nalazi ne otkrivaju sami po sebi granice naselja, raspored kuća ili izgled njegovih utvrđenja. Za takvu rekonstrukciju potrebni su pouzdano izdvojeni slojevi, građevinski ostaci i njihovo međusobno povezivanje.
U Zemunu taj posao otežava višestruko korišćenje istog prostora. Kasnija izgradnja narušavala je starije slojeve, a nalazi iz različitih epoha često potiču sa malih ili nepovezanih površina. Istraživanje utvrđenja na Gardošu zato nije automatski isto što i istraživanje keltskog naselja: svaki otkriveni ostatak mora se posebno datovati.
Taurunum je pripadao široj naseljenoj oblasti. Njegove veze treba posmatrati i duž Dunava prema Novim Banovcima i Slankamenu, i prema Surčinu, Bežaniji i posavskim naseljima.
Utvrđena naselja duž reka
Tokom II i I veka pre nove ere na prostoru Srema i susednih oblasti razvijala su se naselja sa kućama, skladištima i radionicama. Neka su koristila prirodno zaštićene položaje, dodatno obezbeđene rovovima, zemljanim bedemima i drvenim konstrukcijama.
U literaturi se za pojedina utvrđena naselja koristi latinski naziv oppidum. Taj termin ne znači da su sva imala iste dimenzije, raspored ili društvenu ulogu. Naselja ovog dela Podunavlja ne treba bez provere izjednačavati sa velikim utvrđenim centrima zapadne i srednje Evrope.
Važno nalazište predstavlja Gradina u Starom Slankamenu, na prostoru kasnijeg antičkog Akuminkuma. Položaj iznad Dunava omogućavao je kontrolu prilaza i pregled rečnog pravca.
Na Gradini su istraživani ostaci odbrambenih konstrukcija, stambenih objekata, jama, peći i ognjišta. Keramika, metalni predmeti, nakit i novac pokazuju raznovrsne delatnosti stanovništva. Utvrđeni prostor služio je stanovanju i proizvodnji, a njegova svakodnevica nije bila ograničena na vojnu funkciju.
Gomolava i zanatska proizvodnja
Za razumevanje naselja Skordiska značajna je Gomolava kod Hrtkovaca, na levoj obali Save. Njeni slojevi mlađeg gvozdenog doba omogućavaju da se život zajednice prati kroz više građevinskih i proizvodnih faza.
Kasnolatensko naselje razvijalo se tokom II i I veka pre nove ere. Istraživanja su otkrila kuće, jame, ognjišta, odbrambene konstrukcije i brojne peći za keramiku.
Posebno se izdvaja prostor sa grupisanim lončarskim pećima, u literaturi poznat kao lončarska četvrt. Koncentracija peći i keramičkog materijala ukazuje na organizovanu proizvodnju koja je prevazilazila potrebe pojedinačnog domaćinstva.
Nalazi povezani sa obradom metala i drugim zanatima dopunjuju sliku naselja. Gomolava je zato važna i za proučavanje šireg sremskog prostora: pokazuje kakvi su proizvodni poslovi mogli da stoje iza predmeta pronađenih u grobovima i na slabije istraženim nalazištima.
Zemljoradnja, zanati i svakodnevni život
Antički autori najčešće pominju Skordiske u opisima ratova. Arheološki ostaci naselja pokazuju i poslove od kojih je stanovništvo svakodnevno živelo.
Zemljoradnja i stočarstvo činili su osnovu privređivanja. Ostaci biljaka, poljoprivredno oruđe, skladišne jame i velike keramičke posude upućuju na proizvodnju i čuvanje hrane. Među gajenim biljkama bile su žitarice i mahunarke.
Kovači su izrađivali oružje, poljoprivredne alatke, noževe, dleta i druge predmete. Različite vrste metalnih nalaza pokazuju da je obrada gvožđa imala široku primenu u domaćinstvu i zanatstvu.
Grnčari su posude oblikovali rukom i na vitlu. Upotreba vitla omogućavala je pravilnije oblike i ujednačeniju proizvodnju, ali ručno izrađena keramika nije nestala. Različite tehnike koristile su se istovremeno, u zavisnosti od namene posude i lokalnih običaja.
Pršljenci za vretena i tegovi za razboje ukazuju na predenje i tkanje. Fibule su služile za pričvršćivanje odeće, dok narukvice, pojasevi i perle omogućavaju delimičnu rekonstrukciju nošnje i ukrašavanja.
Takvi predmeti približavaju život stanovnika Srema pouzdanije od opšte predstave o Keltima kao ratnicima koji su neprekidno bili u pokretu.
Novac i veze sa udaljenim oblastima
Nalazi novca povezuju istočni Srem sa širim podunavskim i mediteranskim prostorom. Zastupljene su lokalne imitacije makedonskih kovanica, novac grčkih gradova i rimski republikanski denari.
Među lokalnim kovanjima izdvajaju se sremski tip i tip Krčedin. Ostava prema kojoj je krčedinski tip dobio ime datuje se na kraj II i početak I veka pre nove ere. Nalazi tog novca naročito su vezani za istočni Srem.
U ovom području poznate su i drahme Apolonije i Dirahiona sa istočne obale Jadrana. Na Gomolavi su pronađene lokalne kovanice, grčki novac i rimski denari, što omogućava praćenje promena u upotrebi novca tokom poslednjih vekova stare ere.
Kovanice su mogle stizati trgovinom, ali i kroz vojnu službu, darivanje, političke veze ili ratni plen. Njihovo prisustvo zato nije dovoljno da se zaključi da je svaki stanovnik naselja svakodnevno kupovao i prodavao za novac, niti da su već postojale intenzivne trgovačke veze sa Rimom.
Dunav i Sava omogućavali su kretanje ljudi i predmeta, povezujući naselja koja su održavala različite oblike razmene.
Sukobi sa Rimom i dačko-getski uticaji
Tokom II i početkom I veka pre nove ere Skordisci se u pisanim izvorima često pojavljuju kao učesnici pohoda prema Makedoniji i susednim oblastima. Rimski zapovednici odgovarali su vojnim akcijama, nastojeći da zaštite područja pod svojom vlašću.
Jedan od težih poraza Skordiska vezuje se za Lucija Kornelija Scipiona, tokom osamdesetih godina I veka pre nove ere. Tačno datovanje pohoda razlikuje se u literaturi, pa ga ne treba predstavljati kao događaj čija je godina nesporna.
Apijan opisuje poraz i povlačenje preživelih prema Dunavu. Njegov prikaz pripada antičkoj istorijskoj tradiciji i ne može se neposredno primeniti na sudbinu svakog naselja u Sremu.
Tokom I veka pre nove ere u Podunavlju je porasla moć dačko-getskih zajednica pod Burebistom. U arheološkoj građi Srema prepoznaju se i predmeti, naročito keramički oblici, povezani sa dačkim kulturnim krugom.
Takvi nalazi dopuštaju razmatranje doseljavanja, razmene i prihvatanja novih oblika posuđa. Sami po sebi ne dokazuju da je određeno naselje osvojila Burebistina vojska. Ni odsustvo jasnog sloja razaranja nije dovoljno da se zaključi da su svi odnosi bili mirni.
Politički događaji poznati iz pisanih izvora i arheološke promene moraju se povezivati na osnovu datovanja i okolnosti konkretnog nalazišta.
Uspostavljanje rimske vlasti
Oktavijanovi pohodi u Iliriku od 35. do 33. godine pre nove ere predstavljali su važan korak u širenju rimske moći prema unutrašnjosti Balkana i Panoniji. Osvajanje Segestike, na prostoru današnjeg Siska, otvorilo je mogućnost snažnijeg delovanja duž Save. Ti događaji, međutim, nisu datum osnivanja ili osvajanja Taurunuma.
Uključivanje Srema i susednih oblasti u rimski sistem odvijalo se postepeno, naročito tokom avgustovskog doba i na prelazu iz stare u novu eru. Vojni pohodi, savezništva i administrativno uređivanje menjali su položaj lokalnih zajednica.
Rimska vlast nije odmah uklonila sve ranije navike. Pojedini oblici keramike, tehnike proizvodnje i načini korišćenja prostora nastavili su da postoje i u novim političkim okolnostima. Takvo trajanje materijalnih tradicija ipak ne dokazuje da je stanovništvo svakog naselja ostalo potpuno nepromenjeno.
Taurunum se razvijao kao rimsko vojno i civilno naselje na položaju koji je imao značaj i u predrimskom razdoblju. Dunav, prilazi kroz Srem i blizina ušća Save ostali su važni, ali su sada bili uključeni u drugačiju vojnu, saobraćajnu i upravnu organizaciju.
Mesto Skordiska u prošlosti Zemuna
Keltska i skordiska prošlost Zemuna poznata je kroz ograničene, ali važne nalaze. Gardoš i Kalvarija pripadaju istoj široj arheološkoj slici u kojoj se nalaze kupinovska nekropola, naselje u Starom Slankamenu, radionice Gomolave i ostave novca iz istočnog Srema.
Ta nalazišta ne otkrivaju jednu nepromenljivu zajednicu, već nekoliko vekova naseljavanja, proizvodnje, sukoba i prilagođavanja. Za Zemun je posebno važno što predrimski tragovi potvrđuju korišćenje njegovog položaja pre dolaska rimske vojske.
Razvoj Taurunuma zato treba posmatrati u vezi sa naseljima koja su mu prethodila, ali uz jasno razlikovanje onoga što su arheolozi pronašli od onoga što se na osnovu tih nalaza tek može pretpostaviti.