Kada se danas prođe Prvomajskom ulicom pored OŠ „Petar Kočić“, malo šta otkriva koliko je duboka istorija školstva na tom mestu. Stara zgrada škole, podignuta 1901. godine, jedan je od poslednjih velikih javnih tragova nekadašnjeg Franctala, nemačkog predgrađa Zemuna koje je tokom XIX i prve polovine XX veka imalo sopstveni život, crkvu, zanatlije, trgovce, gostionice i školu.
Ali istorija te škole nije počela 1901. godine. Njeni koreni vode čak osamdeset godina dublje u prošlost.
Škola gotovo istovremeno sa naseljem
Franctal, odnosno Franzenstal, nastao je 1816. godine, kada je na prostoru izvan tadašnje Gornje varoši naseljeno više od sedamdeset nemačkih porodica. Novo zemunsko predgrađe tek je počinjalo da se gradi kada su njegovi stanovnici već otvorili pitanje školovanja svoje dece.
Samo četiri godine kasnije, 1820. godine, u iznajmljenoj sobi otvorena je privatna škola. Vodio ju je učitelj koji se u dokumentima pojavljuje kao Schulmeister, a nastava je u tom obliku trajala do 1833. godine.
To nije bila velika školska ustanova. Nije bilo reprezentativne zgrade niti prostranih učionica – samo jedna soba u mladom naselju koje još nije bilo potpuno izgrađeno. Ali upravo ta soba predstavlja najstariji poznati početak školstva Franctala.
Već 1834. godine počela je da radi nova mešovita osnovna škola za dečake i devojčice. Bila je deo šireg zemunskog školskog sistema, ali je služila pre svega stanovništvu ovog nemačkog predgrađa.
Tako je škola rasla zajedno sa Franctalom.
Kako su decenije prolazile, nekadašnja kolonija skromnih kuća razvijala se u uređeno predgrađe. Stanovnici su se bavili poljoprivredom, zanatstvom, trgovinom i ugostiteljstvom, broj kuća i stanovnika se povećavao, a obrazovanje je postajalo sve uređenije. Posle reformi zemunskog školstva sedamdesetih godina XIX veka škola u Franctalu delovala je kao opšta pučka mešovita škola, dok su se u nastavu postepeno uvodili novi programi i jezici.
Do kraja veka stari prostor više nije bio dovoljan.
Velika škola iz 1901.
Godine 1901. podignuta je nova zgrada Niže pučke mešovite škole u Franctalu, današnji najstariji deo OŠ „Petar Kočić“ u Prvomajskoj ulici.
Za naselje koje je osamdeset godina ranije školovanje dece počelo u jednoj iznajmljenoj sobi bio je to ogroman korak.
Nova spratna škola bila je reprezentativna javna građevina, oblikovana u neorenesansnom duhu, sa pravilno raspoređenim prozorima i naglašenom simetrijom fasade. Više nije izgledala kao improvizovana školska kuća jednog predgrađa, već kao ustanova grada koji je obrazovanje smatrao važnim delom svog razvoja.
U toj zgradi je do 1918. godine radila nemačka osnovna škola.
Prvi svetski rat doneo je veliki politički prelom. Austro-Ugarska je nestala, Zemun je ušao u novu jugoslovensku državu, a sa njom su se menjali uprava, nastavni programi i nazivi škola.
Tokom dvadesetih godina škola u Franctalu dobila je naziv Državna osnovna škola „Kraljica Marija“.
Zgrada je ostala ista, ali grad oko nje više nije pripadao istoj državi u kojoj je bila podignuta.
Kada je nestao stari Franctal
Još veće promene došle su posle Drugog svetskog rata.
Nemačko stanovništvo koje je više od jednog veka davalo Franctalu njegov prepoznatljiv karakter gotovo je nestalo iz ovog dela Zemuna. Promenjena je demografska slika naselja, nestajala su njegova stara obeležja, a i samo ime Franctal postepeno je izašlo iz svakodnevne upotrebe.
Škola je, međutim, nastavila da radi.
U prvim posleratnim godinama menjala je nazive i bila poznata kao Škola broj 37, a zatim Škola broj 14, da bi kasnije dobila današnje ime – Osnovna škola „Petar Kočić“.
Zemun se tada ubrzano širio. Stara zgrada iz 1901. više nije mogla da primi sve učenike, pa je 1956. godine podignuta nova školska zgrada, povezana sa starom posebnom zatvorenom vezom – pasaralom.
Na jednom mestu tako su ostale spojene dve potpuno različite epohe Zemuna.
Sa jedne strane nalazi se škola iz 1901, podignuta za decu nekadašnjeg nemačkog Franctala. Sa druge je posleratna škola iz 1956, nastala u gradu koji je već imao sasvim drugačije stanovništvo, izgled i društveni poredak.
Između njih je hodnik.
Gotovo da nema boljeg simbola istorije ovog mesta.
Jedan od poslednjih svedoka nestalog predgrađa
Stara zgrada nekadašnje škole „Kraljica Marija“ danas je zaštićena kao spomenik kulture. Njena vrednost nije samo u arhitekturi. Ona je jedan od retkih sačuvanih velikih javnih objekata koji još podsećaju da je u ovom delu Zemuna nekada postojao Franctal.
Mnogo toga što je činilo taj kraj više ne postoji. Nestale su porodice koje su generacijama živele u njegovim ulicama, promenjena su imena i izgled prostora, a nekadašnje predgrađe odavno je uraslo u veliki grad.
Škola je ostala.
U njenoj istoriji mogu se pročitati gotovo sve velike promene kroz koje je ovaj deo Zemuna prošao: doseljavanje nemačkih porodica početkom XIX veka, nastanak novog predgrađa, razvoj građanskog školstva, raspad Austro-Ugarske, stvaranje Jugoslavije, nestanak stare nemačke zajednice i posleratno širenje grada.
A sve je počelo veoma skromno.
Godine 1820., u Franctalu starom svega nekoliko godina, neko je iznajmio jednu sobu kako bi deca imala gde da uče.
Osamdeset jednu godinu kasnije na istom području stajala je velika škola.
Više od dva veka kasnije, deca i dalje dolaze na nastavu.
Zato OŠ „Petar Kočić“ nije samo škola u Prvomajskoj ulici. Njeni stari zidovi predstavljaju jednu od poslednjih vidljivih veza savremenog Zemuna sa predgrađem koje je nekada imalo drugo ime, drugi jezik i drugačije stanovništvo.
Sa Franctalom kojeg više gotovo nema – ali čija škola još stoji.