Pre nego što je Zemun dobio velike školske zgrade, gimnaziju, realku i učionice pune đaka, njegovi prvi učitelji radili su gotovo bez svega onoga što danas podrazumevamo pod školom. Nije bilo zvona koje je označavalo početak časa, nije bilo uređenih razreda ni školskog dvorišta. Bilo je nekoliko knjiga, crkva pod Gardošem, ljudi koji su umeli da čitaju i pišu i roditelji kojima je postajalo jasno da će njihovoj deci, u gradu koji se ponovo rađao na granici dva carstva, pismenost uskoro vredeti gotovo koliko i dobar zanat.
U tom skromnom početku treba tražiti prve stranice istorije srpskog školstva u Zemunu.
Pre škole bili su učitelji
Posle odlaska Osmanlija 1717. godine Zemun je pripao Habzburškoj monarhiji. Grad je bio iscrpljen ratovima, kuće su se ponovo podizale, trgovina se tek oporavljala, a srpsko pravoslavno stanovništvo okupljalo se oko stare svetionikolajevske bogomolje u podnožju Gardoša. Uz crkvu su se odvijali i prvi pokušaji organizovanog podučavanja dece.
U literaturi se može naići na podatak da je srpska škola u Zemunu postojala već 1720. godine. Taj datum, međutim, treba prihvatiti sa oprezom. Pouzdanija istraživanja ukazuju da se početkom dvadesetih godina XVIII veka, oko 1723, mogu imenovati prvi ljudi koji su u Zemunu podučavali srpsku decu, ali još ne i škola kao uređena javna ustanova.
Jedan od njih bio je Toma Šenorić, u izvoru zapisan kao Toma Schenorich. Pored njegovog imena stajalo je nemačko određenje Schulmeister und Wirth – učitelj i krčmar. Pominje se i pop Marko, uz čije je ime takođe zabeležena veza sa krčmom. Taj neobičan spoj zanimanja govori mnogo više o tadašnjem Zemunu nego što bi mogla suva školska statistika. Učitelj još nije bio profesionalac kakvog će grad poznavati kasnije. Čovek je mogao istovremeno držati gostionicu, obavljati druge poslove i podučavati decu.
A učilo se ono što je bilo najpotrebnije: slova, čitanje, pisanje, katihizis i crkveno pojanje. Među knjigama iz kojih se čitalo bili su Časlovac i Psaltir. Učitelj bi radio sa jednim detetom ili manjom grupom, često u neposrednoj vezi sa crkvom. To je bilo obrazovanje, ali još ne škola u punom institucionalnom smislu. Zato je pogrešno povući ravnu liniju i reći da je 1720. ili 1723. u Zemunu već postojala uređena osnovna škola kakva će nastati kasnije.
Srpska pravoslavna crkvena opština, ustanovljena 1732. godine, postepeno je stvarala uslove da se takvo stanje promeni. Pismenost više nije bila potrebna samo budućem svešteniku. Zemun se ubrzano pretvarao u pogranično trgovačko mesto, a trgovcu, zanatliji i činovniku trebalo je znanje računa, čitanja, pisanja i vođenja poslova. Obrazovanje je polako izlazilo iz uskog kruga crkvenih potreba i postajalo potreba grada.
Godina 1745: škola konačno dobija svoju kuću
Prelomna godina bila je 1745.
Posle Beogradskog mira iz 1739. granica između Habzburške monarhije i Osmanskog carstva ponovo je spuštena na Savu i Dunav. Zemun se našao neposredno naspram osmanskog Beograda i njegova važnost naglo je porasla. Kroz grad su prolazili trgovci, vojnici, putnici i roba; stanovništvo se uvećavalo, a sa njim i potrebe pravoslavne zajednice.
Državne vlasti dozvolile su 1745. godine podizanje nove pravoslavne crkve i školske zgrade na velikoj crkvenoj parceli pod Gardošem, između današnje Njegoševe ulice i prilaza prema Sinđelićevoj. Na tom mestu počela je gradnja današnje Nikolajevske crkve, završene 1752. godine.
Škola je bila mnogo skromnija od hrama – prizemna kuća sa dvovodnim krovom i ulazom iz crkvene porte. Ali za istoriju Zemuna upravo je ta mala građevina bila ogromna.
Završena je iste 1745. godine. U njoj je, prema sačuvanoj dokumentaciji koju navodi istraživač zemunske prošlosti Miodrag Dabižić, počela da radi Opšta srpska osnovna škola, namenjena pravoslavnoj omladini i učenju srpskog, odnosno tada nazivanim „ilirskog“ i „slovenskog“ čitanja i pisanja.
Zato je 1745. najsigurnija godina od koje možemo govoriti o organizovanoj Srpskoj školi u Zemunu. Ne zato što pre nje niko nije učio decu, već zato što tada prvi put imamo čvrsto dokumentovanu školsku zgradu i ustanovu koja u njoj počinje rad.
Ta razlika je važna. Istorija retko počinje jednim datumom. Pre 1745. postojali su učitelji, učenici i potreba za obrazovanjem. Od 1745. postoji škola.
Ipak, ni ona nije odmah bila javna osnovna škola u današnjem značenju te reči. Nastava je dugo ostala tesno povezana sa crkvom, a tek će prosvetne reforme druge polovine XVIII veka doneti jasnija pravila, nastavni program, školovanije učitelje i čvršću organizaciju.
Sedamdesetih godina XVIII veka stvari su počele ozbiljno da se menjaju. Donošeni su propisi koji su uređivali srpske škole u Habzburškoj monarhiji, štampani su bukvari, katihizisi i druga nastavna sredstva, a sve više pažnje posvećivano je obrazovanju samih učitelja. Teodor Janković Mirijevski priredio je 1776. godine priručnik namenjen učiteljima pravoslavnih, tada zvanično „ilirskih neunitijskih“ škola.
Zemunska škola tako se polako udaljavala od vremena kada je učitelj mogao istovremeno biti i krčmar.
Da je do tada postala i pitanje od javnog interesa pokazuje gradski budžet iz 1778. godine. Za učitelja Srpske škole bilo je predviđeno 132 forinte, isto koliko i za učitelja Nemačke škole, dok je za popravke obe školske zgrade izdvojeno još trideset forinti. Škola više nije bila samo briga parohije. Postala je deo života grada.
Jedna škola počinje da prerasta jednu zgradu
Kako je Zemun rastao, mala škola kraj Nikolajevske crkve više nije mogla da primi sve učenike.
Početkom osamdesetih godina XVIII veka Srpska škola dobila je prostor i uz novoizgrađenu Bogorodičinu crkvu. Tamo se nalazila prizemna zgrada sa više prostorija, a 1782. pominje se nova školska zgrada. To, međutim, nisu bile dve potpuno različite srpske škole. U dokumentima se vidi jedna prosvetna ustanova kojom je upravljao crkveno-školski odbor, dok su razredi raspoređivani između različitih zgrada.
U prostorijama uz Nikolajevsku crkvu mogli su se nalaziti prvi i drugi razred, uz Bogorodičinu prvi i treći, dok će se nakon otvaranja škole u Gornjoj varoši 1799. godine nastava širiti i na novo zemunsko predgrađe.
Tako je škola pratila grad.
Od nekoliko učenika oko crkve iz dvadesetih godina XVIII stoleća, Zemun je za manje od jednog veka stigao do mreže učionica raspoređenih kroz Donji grad i Gornju varoš. Srpsko školstvo više nije bilo improvizacija. Početkom XIX veka nastavu su držali obrazovaniji učitelji, uvedene su jasnije metode rada, a sve veći broj učenika posle osnovnog obrazovanja nastavljao je školovanje u zemunskoj Nemačkoj školi ili odlazio u veće obrazovne centre Monarhije.
Jedan od dečaka koji je prve korake u obrazovanju načinio u tom zemunskom školskom okruženju bio je Dimitrije Davidović, rođen u Zemunu 1789. godine, budući novinar, diplomata, državnik i jedan od najznačajnijih ljudi srpske kulture i politike prve polovine XIX veka.
Školom su prolazili i ljudi koji nisu ostali zapamćeni samo kao učitelji. Prota David Georgijević, nekadašnji učitelj Karlovačke latinske škole, od 1781. obavljao je crkvene i školske dužnosti u Zemunu. Njegov naslednik Mihailo Pejić, protoprezviter i školski nadzornik, zajedno sa učiteljem Arsenijem Dimovićem sastavio je 1809. godine „Nastavni sistem“ prema kojem je trebalo podučavati zemunsku slavenosrpsku omladinu u troirazrednoj normalnoj školi.
Od nekadašnjeg čitanja Časlovca pred jednim učiteljem stiglo se, dakle, do pisanog nastavnog sistema.
A onda je u jednu od tih učionica ušao čovek čije će ime mnogo kasnije daleko prerasti istoriju zemunskog školstva.
Joakim Vujić pred zemunskim đacima
U Zemun je sredinom 1806. godine stigao Joakim Vujić. Bio je obrazovan, putovao je, poznavao strane jezike i imao temperament koji mu je gotovo svuda gde je boravio donosio i prijatelje i neprilike.
U početku je privatno podučavao francuski i italijanski. Njegov način rada očigledno je privukao pažnju Zemunaca, pa ga je gradska srpska zajednica pozvala u svoju školu. Dana 18. januara 1807. godine Vujić je počeo da predaje drugi razred Srpske škole.
Njegov boravak nije bio miran.
Vujićeve nove ideje i njegov karakter doveli su ga u sukob sa različitim autoritetima – od crkvenih predstavnika do državnih vlasti. Crkvena opština raskinula je s njim radni odnos 13. oktobra 1808. godine. Ostao je još neko vreme u Zemunu dajući privatne časove, ali je nakon novih sukoba i istrage 1809. proteran sa područja Vojne granice i pod stražom sproveden prema rodnoj Baji.
U zemunskoj školi tako se nakratko ukrstila istorija obrazovanja sa istorijom srpskog pozorišta. Čovek koji će kasnije dobiti počasno mesto među začetnicima srpske pozorišne kulture nekoliko godina ranije stajao je pred zemunskim đacima kao njihov učitelj.
Više od dva veka kasnije, 2010. godine, na staroj školskoj zgradi uz Nikolajevsku crkvu postavljeno je spomen-obeležje koje čuva uspomenu na njegov zemunski period.
Od jedne male prizemnice do grada koji ulaže u škole
Prve decenije XIX veka donele su novu etapu. Srpska crkvena opština osnovala je 1812. godine Crkveno-školski fond, iz kojeg su održavane i podizane školske zgrade. Kod Bogorodičine crkve početkom dvadesetih godina podignuta je velika jednospratnica sa petnaest prostorija. Koristile su je Srpska i Grčka škola, Crkvena opština, a od 1825. godine i Slavenosrpska biblioteka zemunska, jedna od ključnih ustanova kulturnog života tadašnjeg Zemuna.
Uz Nikolajevsku crkvu početkom tridesetih godina XIX veka podignuta je nova visokoparterna školska zgrada sa krilom prema dvorištu. Petar Marković njenu gradnju smešta u 1835. godinu. Kada je ona preuzela školsku funkciju, mala prizemnica iz 1745. izgubila je prvobitnu namenu i služila je parohiji i za stanovanje učitelja.
Prvobitna školska kuća, ona od koje je čitava priča počela, nije dočekala naše vreme. Srušena je tokom devedesetih godina XX veka, a na njenom mestu podignut je novi objekat. Čak se i u stručnoj literaturi pojavljuju različite godine njenog rušenja, zbog čega nije opravdano bez dodatnog arhivskog dokaza vezivati taj događaj za jednu preciznu godinu.
Ali istorija te kuće nije nestala zajedno sa njenim zidovima.
Na prostoru oko Nikolajevske crkve, ispod Gardoša, odigrala se promena koja je bila mnogo veća od jedne građevine. Tu je Zemun prošao put od povremenog podučavanja dece do uređene škole; od učitelja koji je istovremeno držao krčmu do školovanih nastavnika; od Časlovca i Psaltira do propisanih udžbenika i nastavnih sistema; od nekoliko učenika kraj crkve do grada koji je izdvajao novac za učitelje, podizao nove učionice i stvarao sopstvene prosvetne ustanove.
Zbog toga 1745. godina nije važna samo kao datum osnivanja jedne škole.
To je trenutak u kojem je potreba Zemunaca da njihova deca umeju da čitaju i pišu dobila adresu, zgradu i trajanje.
Kasnije će iz tog istog prosvetnog korena izrasti škole kod Bogorodičine crkve, škola u Gornjoj varoši, žensko školstvo, velike gradske školske zgrade, Realka i Gimnazija. Njihove istorije vodiće nas kroz potpuno drugačiji Zemun – sve veći, bogatiji i obrazovaniji.
Ali pre svih njih bila je mala prizemnica u porti Nikolajevske crkve.
I nekoliko zemunskih dečaka i devojčica koji su u njoj, pre gotovo tri veka, učili svoja prva slova.