Krajem XVIII veka Zemun je počeo da prerasta granice stare varoši. Severozapadno od gradskog jezgra, na prostoru koji će postati Gornja varoš, nicale su prizemne kuće sa velikim dvorištima, baštama i pomoćnim zgradama. Ovde se živelo drugačije nego u trgovačkom Donjem gradu: mnogi stanovnici bavili su se zemljoradnjom i stočarstvom, a novo predgrađe još je imalo mnogo više zajedničkog sa sremskim selima nego sa uređenim centrom Zemuna.
Ali čim je naselje počelo ozbiljnije da raste, njegovim stanovnicima postalo je jasno da im je potrebna sopstvena škola. Deca više nisu morala da zavise samo od škola u udaljenijem Donjem gradu. Tako je 1799. godine u Gornjoj varoši počela redovna nastava u srpskoj školi, iz čije tradicije se razvila današnja Osnovna škola „Gornja varoš“.
Škola danas 31. oktobar obeležava kao Dan škole, vezujući taj datum za svoje osnivanje 1799. godine. U kasnijim zapisima njeno osnivanje povezuje se i sa karlovačkim mitropolitom Stefanom Stratimirovićem, jednom od najuticajnijih ličnosti srpskog crkvenog i prosvetnog života tog vremena.
Škola pre crkve
Jedan detalj potpuno menja sliku početaka Gornje varoši: škola je starija od današnje Svetotrojičine crkve.
Kada su prvi učenici 1799. počeli da dolaze na nastavu, hram koji danas predstavlja jedno od obeležja ovog dela Zemuna još nije postojao. Prva škola nalazila se u prizemnoj kući u neposrednoj blizini mesta na kojem će crkva biti podignuta nekoliko decenija kasnije.
Uslovi su bili skromni. Stara školska kuća bila je građena od naboja i pokrivena daskama, a u jednom periodu nastava je morala da bude smeštena i u iznajmljenoj prostoriji. Bila je to škola jednog mladog zemunskog predgrađa – daleko od velikih školskih zdanja koja će grad dobiti tokom XIX veka.
Ipak, upravo u toj skromnoj kući počinje više od dva veka duga prosvetna tradicija Gornje varoši.
Kako je broj stanovnika rastao, prvobitni prostor više nije odgovarao potrebama škole. Zato je 1828. godine sagrađena nova prizemna školska zgrada, na prostranom zemljištu nedaleko od buduće crkve.
Svetotrojična crkva tada još nije bila podignuta. Njena izgradnja završena je i hram je osveštan 1842. godine, pa su tek tada škola i crkva oblikovale ono prepoznatljivo središte Gornje varoši koje će generacije Zemunaca kasnije doživljavati kao nerazdvojnu celinu.
Redosled je zato važan: najpre je došla škola, a zatim crkva.
Tokom XIX veka menjalo se i samo školstvo. Nastava je postajala uređenija, programi jasniji, a nekadašnje konfesionalne škole postepeno su ulazile u savremeniji sistem javnog obrazovanja. Od sedamdesetih godina XIX veka u zemunskim školama nastupaju velike organizacione promene, a škola u Gornjoj varoši pojavljuje se kao javna mešovita škola predgrađa.
Za sve veći broj đaka ponovo je bila potrebna bolja zgrada.
Zgrada iz 1872. koja je postala spomenik kulture
Godine 1872. podignuta je nova zgrada Srpske škole u Gornjoj varoši, ona koja se i danas nalazi u Svetotrojičinoj ulici broj 4. Projektovao ju je Milan J. Jeremić.
Bila je to sasvim drugačija škola od stare kuće od naboja iz prvih decenija postojanja ustanove. Sagrađena je kao dugačka prizemna građevina pravougaone osnove, okrenuta prema ulici nizom pravilno raspoređenih prozora. Fasada je oblikovana u duhu neoklasicizma, a kasnije je dobila i elemente secesije.
Zgrada je dograđena 1912. godine, neposredno pred velike lomove koje će Prvi svetski rat doneti Zemunu.
Njen značaj danas nije samo arhitektonski. Ona predstavlja jedan od retkih sačuvanih materijalnih tragova dugog razvoja zemunskog školstva. Zbog svojih arhitektonskih, ambijentalnih i istorijskih vrednosti Srpska škola u Gornjoj varoši proglašena je spomenikom kulture.
Važno je, međutim, razlikovati dve godine koje se ponekad mešaju.
Škola nije osnovana 1872. godine. Tada je podignuta istorijska zgrada koja je sačuvana do danas. Tradicija škole počinje još 1799. godine, kada je u Gornjoj varoši počela redovna nastava.
To objašnjava i naslov spomenice objavljene 1972. godine povodom „sto godina rada“ škole – taj jubilej odnosio se na školsku zgradu i jednu etapu njene istorije, dok je sama obrazovna tradicija Gornje varoši mnogo starija.
Tokom narednih decenija smenjivale su se države, školski sistemi i nazivi ustanove. U istorijskim evidencijama pojavljuju se nazivi poput Državne narodne osnovne škole III Gornji grad i Državne osnovne škole „Kraljević Andrej“, dok je u posleratnom periodu generacijama Zemunaca postala poznata kao Osnovna škola „Vladimir Nazor“.
Iza promena imena krila se ista ustanova i isti kraj.
Povratak na mesto početka
Stara zgrada iz 1872. služila je školi sve do druge polovine XX veka. Zemun je u međuvremenu potpuno promenio lice. Nekadašnje predgrađe okruženo njivama postalo je deo velikog gradskog područja, broj stanovnika naglo je rastao, a stara prizemnica više nije mogla da odgovori potrebama savremene osnovne škole.
Godine 1968. podignuta je nova, spratna školska zgrada, na severnoj strani prostranog školskog prostora.
Time se nastava, na neki način, ponovo približila mestu na kojem je više od vek i po ranije počela priča Gornjovaroške škole.
Stara zgrada iz 1872. nije nestala. Sačuvana je, a kasnije je pripala školi za obrazovanje odraslih. Zahvaljujući tome, na malom prostoru oko Svetotrojičine crkve danas stoje jedan pored drugog tragovi različitih vremena: crkva iz 1842, školska zgrada iz 1872. i savremena škola podignuta 1969. godine.
Ime „Vladimir Nazor“ škola je nosila decenijama. Godine 1992. naziv je promenjen u OŠ „Gornja varoš“, čime je školi vraćeno ime dela Zemuna sa kojim je povezana od svog nastanka.
I upravo je kontinuitet njena najveća vrednost.
Nisu sačuvani zidovi prve školske kuće iz 1799. Nije ostala ni ona skromna građevina od naboja u kojoj su sedela prva deca Gornje varoši. Menjale su ih nove zgrade, kao što su se menjali udžbenici, učitelji, države, jezici administracije i nazivi škole.
Ali škola je ostala vezana za isti deo Zemuna.
Kada pokušamo da zamislimo Gornju varoš s kraja XVIII veka, treba ukloniti gotovo sve što danas vidimo. Nema savremenih kuća i zgrada, nema automobila, nema današnjeg izgleda ulica. Čak ni Svetotrojična crkva još ne postoji.
Među prizemnim kućama, baštama i putevima jednog mladog predgrađa nalazi se mala školska kuća.
U nju dolaze deca ljudi koji su tek počeli da stvaraju novi deo Zemuna.
Nisu mogli znati da će se više od dva stoleća kasnije na gotovo istom prostoru i dalje čuti školsko zvono.
Upravo zato istorija OŠ „Gornja varoš“ nije samo priča o jednoj školi.
To je priča o naselju koje je raslo oko svojih kuća, crkve i škole – i o obrazovnoj tradiciji koja je postala starija od gotovo svega što je danas okružuje.