Između osmanskog osvajanja 1521. i početka Bečkog rata 1683. godine Zemun se promenio iz srednjovekovnog pograničnog uporišta u manju varoš, a zatim kasabu povezanu sa Beogradom, putevima kroz Srem i plovidbom Dunavom. Ispod stare tvrđave na Gardošu živeli su zemljoradnici, zanatlije, sveštenici, muslimanski verski službenici, vojnici i ljudi zaduženi za održavanje državnog saobraćaja. Njihove poslove i imena sačuvali su osmanski poreski popisi, dok su putnici ostavili opise kuća, bogomolja, mostova i pristaništa.
Zemun toga vremena nije imao izgled današnjeg starog jezgra. Kuće su uglavnom bile skromne, naselje manje, a obala i močvarno zemljište prema Savi znatno drugačiji. Njive, vinogradi, pašnjaci i rukavci počinjali su blizu naseljenog prostora. Prihod od zanata često se dopunjavao obradom zemlje, dok je prolazak vojski i poslanstava stanovništvu donosio i zaradu i obaveze.
Godina 1683. označava početak novog ratnog razdoblja, a ne kraj osmanske vlasti u Zemunu. Njeno konačno okončanje vezuje se za habzburško zauzimanje 1717. i teritorijalne promene potvrđene Požarevačkim mirom 1718. godine.
Posle osvajanja 1521. godine
Zemun je pao u osmanske ruke tokom pohoda sultana Sulejmana I na Beograd. Zauzimanje naselja na sremskoj obali omogućilo je napadačima da otežaju pomoć Beogradu preko reka i da pripreme dejstva sa severne strane. Vest o osvajanju stigla je 12. jula 1521. u sultanov logor kod Šapca; taj datum zato treba razlikovati od tačnog dana poslednjeg juriša na zemunsku tvrđavu.
Rat je pogodio stanovništvo, kuće i odbrambene objekte. Ipak, osmansko osvajanje Zemuna nije istovremeno značilo trajno zauzimanje čitavog Srema. Borbe u oblasti nastavile su se tokom narednih godina. Tek dalja osvajanja, naročito posle Mohačke bitke 1526. i uspostavljanja osmanske uprave u Budimu 1541, pomerila su težište granice znatno severnije.
Time je oslabila ranija uloga zemunske tvrđave. Naselje se sada nalazilo u zaleđu osmanskih vojnih položaja, na putu prema važnijim uporištima u Ugarskoj. Beograd i Zemun pripadali su istoj državi, pa reka između njih više nije predstavljala nekadašnju ugarsko-osmansku granicu.
Potreba za prelaskom, prevozom, snabdevanjem i nadzorom putnika ostala je velika. Upravo su ti poslovi postali jedan od oslonaca razvoja osmanskog Zemuna.
Nahija, kadiluk i Sremski sandžak
U osmanskom sistemu Zemun je bio središte nahije, manje upravne i poreske oblasti koja je obuhvatala naselje i deo okolnih sela. Njene granice nisu odgovarale granicama današnje gradske opštine. Za razumevanje zemunske prošlosti u ovom razdoblju podjednako su važni podaci iz današnjeg Zemuna, Surčina i susednih delova jugoistočnog Srema.
Oblast je ušla u sastav Sremskog sandžaka. Njegovo nastajanje bilo je postepeno, a tačna godina osnivanja nije pouzdano utvrđena. U literaturi se sreću različita datovanja i rasprave o odnosu sremske i osječke upravne organizacije. Zbog toga nije opravdano čitav razvoj prikazati kao jednu administrativnu odluku donetu odmah posle osvajanja Zemuna.
Sandžak je pripadao osmanskoj upravnoj mreži čije je važno središte postao Budim. Na nižem nivou sudsku i deo upravne nadležnosti obavljao je kadija. Zemunska nahija u popisima XVI veka pripada Beogradskom kadiluku, dok se u XVII veku pominje i zaseban zemunski kadiluk.
Nahija i kadiluk nisu bili isto. Prva odrednica označavala je oblast lokalne uprave i popisivanja prihoda, a druga područje kadijine nadležnosti. Ni prihodi od Zemuna nisu uvek pripadali istom korisniku. Mogli su biti uključeni u veće zemljišno-poreske prihode, a potom preusmereni za određene vojne potrebe.
Sela zemunske nahije i imena koja su nestala sa karata
Osmanski popisi čuvaju niz prepoznatljivih naseljskih imena: Bežaniju, Dobanovce, Batajnicu, Surčin, Jakovo, Banovce i Kamendin. Uz njih se pojavljuju Kumša, Živac, Biljarica, Bućavci, Grabovac, Tvrđenjava, Vrbas, Bigavac i Crvena Crkva, u osmanskom zapisu Kizil Kilise.
Neka od ovih mesta nastavila su da postoje, druga su nestala, a njihova imena zadržala su se u nazivima njiva, bara i potesa. Kumša se povezuje sa prostorom između Jakova i Boljevaca, Grabovac sa atarom Bečmena, a Tvrđenjava sa područjem između Bečmena, Jakova, Surčina i Dobanovaca. Vrbas iz ovih popisa pripada zemunskom zaleđu i ne treba ga mešati sa današnjim gradom u Bačkoj.
Uz naseljena sela popisane su i mezre — zemljišta ranijih ili tada nenastanjenih naseobina koja su mogla ostati u obradi. Stanovnici jednog sela koristili su i više takvih potesa. U zapisu o Batajnici, na primer, navode se Višnjevac, Blaževac, Dvorište i deo Okopa. Nisu svi pouzdano locirani.
Promena položaja sela unutar popisa ne mora značiti da se naselje fizički preselilo. Ponekad je promenjena njegova poreska pripadnost, a ponekad je nekadašnje selo upisano samo kao zemljište. Zato se razvoj nahije ne može pratiti prostim poređenjem broja naslova u različitim defterima.
Ova imena dopunjuju istorijsku kartu zemunskog kraja. Ona otkrivaju gušću mrežu malih naselja i obradivih celina nego što se može naslutiti iz današnjih naziva gradskih četvrti.
Šta beleže osmanski defteri
Najpodrobniji podaci o Zemunu XVI veka nalaze se u defterima, popisima sastavljanim prvenstveno radi utvrđivanja poreskih prihoda. U njima su navedeni obveznici, zemljište, pojedine proizvodne delatnosti, dažbine i posebne službe stanovništva.
Defter nije savremeni popis svih ljudi. Izraz „kuća“ najčešće označava poresko domaćinstvo, a ne precizno prebrojanu zgradu. U pojedinim rubrikama zajedno se pojavljuju domaćinstva i upražnjene baštine. Žene se uglavnom vide kada su kao udovice nosioci poreske obaveze, dok broj dece i drugih članova porodice ostaje nepoznat. Ni ljudi sa posebnim službenim statusom ne moraju biti obuhvaćeni na isti način kao ostalo stanovništvo.
Važno je i datovanje samih knjiga. Popis koji se u starijoj literaturi često označava kao popis iz 1566/67. godine Nebojša Šuletić u istraživanju Sremskog sandžaka uslovno datuje oko 1568. godine. Poslednji sačuvani popis XVI veka, objavljen pod širim rasponom 1588–1596, razmatra u užem okviru 1590–1595, uz skraćenu oznaku „1590“.
Nije reč o dodatnim popisima Zemuna, već o različitom datovanju istih rukopisa. U prikazu promena zato je sigurnije govoriti o sredini XVI veka, vremenu Selima II, popisu iz 1578/79. i kraju XVI veka, uz objašnjenje korišćenih datuma.
Broj domaćinstava i promena verskog sastava
U obradi popisa iz 1546. za Zemun se navodi 78 hrišćanskih domaćinstava i deset udovičkih, ukupno 88 poreskih jedinica. Među stanovnicima su zabeleženi knez Stojan Rodić, sveštenici i zanatlije. Taj dokument, međutim, uopšte ne registruje muslimansko stanovništvo na način na koji to čine kasniji popisi. Odsustvo muslimanske rubrike ne dokazuje da u Zemunu tada nije živeo nijedan musliman.
Prema obračunima u literaturi, u popisu iz vremena Selima II evidentirano je 21 muslimansko i 74 hrišćanska poreska domaćinstva, pri čemu je u hrišćanski zbir uključeno i udovičko domaćinstvo. Ukupan broj iznosi 95.
Za 1578/79. uobičajeno se navodi 28 muslimanskih i 75 hrišćanskih popisnih jedinica, ukupno 103. Priređivač objavljenog deftera upozorava da upisani zbir nije svuda usklađen sa pojedinačnim stavkama. Pošto se u spisku nalaze i upražnjene baštine, ovaj broj ne treba predstavljati kao tačan broj nastanjenih kuća.
Krajem XVI veka odnos je drugačiji: navodi se 59 muslimanskih i 41 hrišćansko domaćinstvo. Zemun tada dobija izraženije muslimansko gradsko obeležje, dok hrišćanska zajednica opstaje.
Ovi nizovi pokazuju promenu strukture registrovanog stanovništva, ali ne otkrivaju koliko je ukupno ljudi živelo u varoši. Računanje stanovnika množenjem broja kuća unapred izabranim brojem članova porodice dalo bi samo procenu, ne utvrđenu činjenicu.
Zemunci sačuvani po imenu
U poreskim knjigama pojavljuju se ljudi koji u drugim izvorima gotovo da nisu ostavili traga. U popisu iz 1578/79. zabeleženi su mornar Niko, kožuhar Vukdrag, čizmar Subota, mesar Stepan i kovač Stojan. Među muslimanskim obveznicima nalaze se berberin Sinan, štavljač Hasan i čizmar Ali.
Oznake zanimanja razlikovale su ljude sličnih imena, a istovremeno otkrivaju poslove potrebne naselju uz reku i prometan drum. Mornar je vezan za vodeni saobraćaj, kovač za obradu i popravku metalnih predmeta, a čizmari i kožuhari za snabdevanje odećom i obućom. Njihovo prisustvo pokazuje da je varoš imala raznovrsniju privredu od one koju sugerišu kratki putopisni opisi drvenih kuća.
U istom spisku navedene su udovice Cveta i Milica. U Batajnici se pojavljuju Nadica i Milica, u Surčinu Todora, a u Tvrđenjavi Marija. Njihova imena sačuvana su zato što je uprava beležila nosioce obaveza prema zemljištu i prihodima. Iz toga se ne može rekonstruisati ceo porodični život, ali se vidi da su i žene neposredno prisutne u dokumentaciji o zemunskoj okolini.
Dodatak „doselac“ pojavljuje se uz brojne obveznike. On beleži dolazak u sredinu, ali obično ne kazuje odakle je čovek došao. Drugi delovi imena mogu označavati oca, zanimanje, poreklo ili nadimak. Ne treba ih automatski čitati kao današnja nasledna prezimena niti na osnovu podudaranja uspostavljati porodičnu lozu do savremenih stanovnika.
Doseljavanje, islamizacija i društvene razlike
Osmanska osvajanja izazvala su raseljavanje i povratke stanovništva, a zatim i novo doseljavanje. Srem je privlačio ljude iz južnijih oblasti, dok su vojna služba i gradski poslovi dovodili stanovnike različitog porekla. Ni hrišćanska ni muslimanska zajednica nisu bile potpuno nepokretne.
U pojedinim hronikama pominju se velike seobe, povezane i sa događajima posle sloma pokreta Jovana Nenada 1527. godine. Brojevi od više desetina hiljada ljudi nisu savremena statistika i ne mogu se neposredno preneti na Zemun. Slično važi za tvrdnje da je čitav Srem u određenom trenutku bio potpuno prazan.
Rast muslimanske zajednice može se povezati sa doseljavanjem i prelascima na islam. Patronimik Abdulah u osmanskim dokumentima često prati preobraćenike, ali nije dovoljan da se za svakog pojedinca utvrde ranija vera, poreklo i razlog promene. Ni oznake poput „vlah“ ili „Tatar“ nemaju u svakom zapisu isto značenje; mogu upućivati na status, službu, poreklo ili nadimak.
Verska pripadnost uticala je na pravni i poreski položaj. Muslimani i hrišćani nisu imali jednake obaveze, a dodatne razlike stvarali su vojna služba, posedovanje zemlje i posebne povlastice. Istovremeno, ista zanimanja javljaju se u obe zajednice. Privredni život povezivao je stanovnike koji su u upravnim i verskim pitanjima pripadali različitim ustanovama.
Čuvanje prelaza i održavanje državnog saobraćaja
Zemunski položaj naspram Beograda zahtevao je ljude koji će obezbeđivati prolaz i pomagati putnicima u državnoj službi. U ranijem razdoblju stanovništvo se povezuje sa derbendžijskim obavezama, odnosno čuvanjem važnog prolaza. Kasnije popisi naročito ističu menzilsku službu.
Menzil je bio stanica državnog saobraćaja u kojoj su se obezbeđivali konji i pomoć službenim putnicima. Zemunci su hranili menzilske konje, a državne glasnike — ulake — sprovodili do naredne stanice. Uz glavnu delatnost morali su da održavaju sposobnost za tu službu i onda kada je redovan posao u polju ili radionici zahtevao njihovo prisustvo.
To nije bila pošta dostupna svakom stanovniku u današnjem smislu. Prvenstvo su imali državni poslovi, naređenja, službena putovanja i vojne potrebe. U defterima se otvoreno navodi da stanovnici trpe teškoće zbog čestog prolaska putnika, čauša i drugih službenih lica.
Za obavljanje tih dužnosti priznata su im određena oslobođenja. Popis iz 1578/79. za hrišćanske menzildžije navodi oslobađanje od vanrednih nameta, pojedinih obaveza snabdevanja, prinudnih radova i devširme, poznate kao danak u krvi. Oslobođenje je ponovljeno i u kasnijem popisu.
Povlastice nisu značile oslobađanje od svih poreza. Zabeležena je obaveza od 45 akči po kući, uz davanje pšenice i ječma i druge redovne dažbine. Količine žita menjale su se između popisa. U jednoj napomeni koristi se mitrovačka merica, što pokazuje da stare mere ne treba bez dodatne provere pretvarati u kilograme.
Posebna odredba odnosila se i na muslimansko stanovništvo kasabe. Pošto je obavljalo službe i već plaćalo određene dažbine od poljoprivrede, potvrđeno mu je oslobođenje od dodatnog poreza na čift i drugih tereta. Poreske povlastice bile su, dakle, protivusluga za tačno određene obaveze, a ne opšta zaštita od svake zloupotrebe.
Kamendin kao deo iste saobraćajne službe
Menzilske obaveze nisu nosili samo stanovnici Zemuna. Popis iz 1578/79. izričito navodi da ljudi iz Kamendina zajedno sa Zemuncima izdržavaju poštanske konje. Za tu službu posedovali su carsku zapovest o oslobađanju od određenih vanrednih nameta i kuluka.
Kamendin se nalazio u prostoru između Zemuna i Batajnice. Njegova uloga pokazuje da se rad stanice oslanjao i na seosko zaleđe, gde su se proizvodili hrana za ljude i stočna hrana, a domaćinstva raspolagala zemljištem i radnom snagom.
U spisku Kamendina pojavljuju se sveštenici, kovač, doseljenici i upražnjene baštine. Selo je istovremeno obrađivalo zemlju, gajilo stoku i učestvovalo u državnoj službi. Promene njegovog broja poreskih jedinica ne mogu se izdvojiti iz tog opterećenja i širih kretanja stanovništva.
Pomen Kamendina dopunjuje sliku Carigradskog druma: iza prolaska jednog glasnika nalazila se obaveza više domaćinstava da obezbede konja, hranu i pratnju.
Sulejmanov logor i prijem Jovana Sigismunda 1566.
Tokom poslednjeg Sulejmanovog pohoda, usmerenog prema Sigetu 1566. godine, zemunski prostor ponovo je dobio veliki značaj. Tu je bio sultanov logor i mesto diplomatskog susreta sa Jovanom Sigismundom Zapoljom, vladarem Transilvanije i istočnog dela nekadašnje Ugarske, čiji je položaj zavisio od osmanske podrške u sukobu sa Habzburzima.
Hronika pripisana Đerđu Banfiju, članu njegove pratnje, opisuje prijem 29. juna 1566. godine. Navodi dolazak brodom, svečanu pratnju, topovske pozdrave i sultanov šator na uzvišenju uz razrušenu zemunsku tvrđavu. U prikazu ceremonije posebno mesto imaju redosled učesnika, odeća, darovi i način pristupanja sultanu.
Ove pojedinosti pokazuju da se u Zemunu tada odvijala diplomatija čije su posledice dosezale daleko izvan Srema. Ipak, hroničar piše sa naklonošću prema svom vladaru i njegovom odnosu sa Sulejmanom, pa raskošne opise ne treba prihvatati kao nepristrasan zapis svakog detalja.
Sultanov boravak pripada privremenom vojnom logoru. Nije dokaz da je u Zemunu postojao stalni carski dvor niti omogućava da se na današnjem Gardošu označi tačno mesto šatora.
Drum, skela i most preko močvarne ravni
Zemun je ležao na važnom pravcu između Budima i Beograda, koji se nastavljao prema Carigradu. Njime su prolazili vojska, trgovci, glasnici i evropska poslanstva upućena na Portu. Za putnika koji je dolazio kroz Srem, Zemun je bio poslednja veća stanica pre prelaska na beogradsku stranu.
Saobraćaj preko Save zavisio je od raspoloživih plovila, vodostaja i vojnih potreba. Koristile su se skele i čamci, dok su za velike pohode podizani privremeni mostovi. Rečni deo mogao je počivati na povezanom nizu plovila, a prilazi su zahtevali zasebne drvene konstrukcije.
Najveća prepreka nije bila samo reka. Nisko zemljište između Zemuna i Save bilo je ispresecano vodom i močvarama. U opisu putovanja iz 1608. pontonski prelaz preko same Save procenjen je na oko 800 koraka, a prilaz preko močvarnog terena na približno četiri puta veću dužinu. Otuda u literaturi podatak o oko 4.000 koraka za celinu veze.
Te mere predstavljaju putopisne procene, ne geodetski premer. One ipak jasno razlikuju most preko otvorene vode od dugog prilaza na stubovima. Ne može se čitava navedena dužina pripisati širini Save.
Privremeni mostovi nisu omogućavali neprekinut drumski saobraćaj tokom čitava dva veka. Njihovo postavljanje, popravljanje i uklanjanje pratilo je konkretne potrebe. Današnje uređene obale i saobraćajnice prikrivaju koliko je napora zahtevao prolazak kroz tadašnju plavnu ravan.
Naselje u Donjem gradu
Osmanski Zemun razvijao se pre svega u nižem prostoru ispod Gardoša, u delu današnjeg Donjeg grada. Nije zauzimao ceo njegov savremeni obuhvat, niti je imao uličnu mrežu oblikovanu kasnijim habzburškim uređenjem.
Kuće su podizane od materijala dostupnog u okolini: drveta, zemlje i drugih lakših građevinskih elemenata. Putopisci pominju drvene kuće, a Evlija Čelebija krovove pokrivene šindrom. Takvi objekti lakše su propadali i nestajali u požarima i ratnim razaranjima od zidanih bogomolja i odbrambenih građevina.
Naselje je bilo vezano za prilaz reci, prometnu trasu i trgovački prostor. U starijim rekonstrukcijama pominju se pravci današnje Karamatine i Glavne ulice, prostor pijace i prilazi prema kasnijoj gostionici Beli medved. To su korisne orijentacione veze, ali ne omogućavaju sigurno ucrtavanje svake osmanske ulice i parcele.
Ni kasniji nazivi sokaka ne dokazuju da su se u istom obliku koristili već u XVI veku. Pouzdanija je šira slika: manje naselje u podnožju uzvišenja, sa bogomoljom, hanovima, radionicama i mestima pristupa vodi, uz njive i vinograde koji su počinjali u blizini.
Gardoška tvrđava između zapuštanja i obnove
Evropski putnici XVI veka često opisuju zapušteno srednjovekovno utvrđenje. Hans Dernšvam, koji je ovim pravcem putovao sredinom veka, beleži razrušenu tvrđavu i skromno naselje. Antun Vrančić 1553. takođe ostavlja utisak mesta koje je izgubilo deo ranije važnosti.
Štefan Gerlah krajem sedamdesetih godina XVI veka opisuje četvorougaono utvrđenje sa debelim zidovima i četiri kule. Rajnhold Lubenau 1587. ponovo zatiče teško oštećenu tvrđavu, dok u podnožju navodi kuće, hrišćansku crkvu, džamiju i karavan-saraj. Njegov kratak opis nekoliko kuća nije pouzdana procena celog naselja: poreski izvori istog vremena beleže znatno više domaćinstava.
Prikaz Zemuna iz putopisa Maksimilijana Prandštetera iz 1608. donosi drugačiju sliku. Na uzvišenju se vide kule sa krovovima, a niže naselje i palisade. Crtež je važan za proučavanje izgleda grada, ali nije tehnički plan. Iz njega se ne mogu pouzdano izračunati visine kula, debljina zidova ili broj nastanjenih kuća.
Osmanska tvrđava zato nije imala samo jednu nepromenljivu sudbinu „postepenog nestajanja“. Pojedini delovi propadali su, drugi su popravljani, a potreba za posadom ponovo je rasla kada su rat i nesigurnost ugrozili naselje i prelaz.
Džamija i muslimanske ustanove
Postojanje zemunske džamije sigurno je potvrđeno izvorima druge polovine XVI veka. Lubenau je pominje 1587, a kasniji defter opisuje muslimansku bogomolju i beleži njene službenike. Među njima su hatib Lutfulah, imam Halife Hasan i mujezini Salih i Kejvan.
Hatib je držao propoved, imam predvodio zajedničku molitvu, a mujezin pozivao vernike na molitvu. Ovi nazivi otkrivaju organizovanu versku zajednicu, nezavisno od toga što tačan datum gradnje i najraniji izgled bogomolje nisu poznati.
Francuski putnik Kikle, odnosno Quiclet, 1658. opisuje džamiju sa kupolom pokrivenom olovom. U domaćoj literaturi njeno ime prenosi se kao Undži Hadži Mustafina džamija. Položaj se povezuje sa prostorom oko kasnije katoličke crkve i pijace, ali preciznu istoriju svake građevinske faze treba razlikovati od opšte lokacije.
Pretpostavka da je nastala odmah 1521. pretvaranjem određene srednjovekovne crkve nije podjednako dobro dokazana kao samo njeno postojanje. Još manje je opravdano da se iz kasnijeg izgleda sadašnje crkve izvodi izgled osmanske bogomolje.
Evlija Čelebija pominje i mesdžide, mekteb i tekiju. Mesdžidi su manje muslimanske bogomolje, mekteb osnovna verska škola, a tekija mesto derviške zajednice. Njegov broj od šest mesdžida ostaje putopisni podatak, ne nezavisno potvrđen inventar građevina.
Hanovi, karavan-saraj i pitanje hamama
Naselju na prometnom prelazu bio je potreban smeštaj za ljude i njihovu pratnju. Lubenau već 1587. navodi karavan-saraj uz vodu. U XVII veku putnici beleže više hanova, a Kikle pominje tri i opisuje boravak u Čauš-bašinom hanu.
Takvi objekti služili su prenoćištu i poslovima vezanim za putovanje. U zavisnosti od veličine i uređenja, mogli su pružiti prostor za životinje, robu i pratnju. To ih razlikuje od današnje predstave gostionice koja prvenstveno služi hranu i piće.
Povezivanje pojedinog hana sa kasnijim Belim medvedom ili objektom poznatim kao Divana treba zadržati kao pitanje istorijske topografije. Bez čvršćeg niza dokumenata ne može se tvrditi da današnja građevina čuva neizmenjen osmanski objekat sa sigurnim prvobitnim imenom.
Sličan oprez potreban je za hamam. U popisu s kraja XVI veka nalaze se Sejdi i Mehmed, označeni zanimanjem koje je prevedeno kao maser. To je navelo istraživače na pretpostavku o kupatilu, ali dva zanimanja nisu dovoljan dokaz njegove lokacije, veličine i vremena gradnje. U rekonstrukciji Zemuna hamam zato ostaje moguća, a ne arheološki potvrđena građevina.
Hrišćanska zajednica i crkveni život
Hrišćanska zajednica nastavila je da živi u Zemunu posle osvajanja. Sveštenici se pojavljuju već u najstarijim obrađenim popisima, a crkveno zemljište beleži se i u kasnijoj poreskoj dokumentaciji. Njihovo prisustvo pokazuje postojanje parohijskog života, iako dokumenti ne daju potpun spisak vernika niti plan crkvenih objekata.
Gerlah je 1578. zatekao malu i oštećenu crkvu. Opisuje nedostatke krova, slamu i daske korišćene za pokrivanje, skroman broj ikona i drvene bogoslužbene predmete. Navodi i prepreke koje su vlasti postavljale obnovi. Njegov iskaz govori o konkretnim zemunskim prilikama; ne treba ga pretvarati u tvrdnju da u svakom mestu Osmanskog carstva nikada nije bila dopuštena nijedna popravka crkve.
Lubenau kasnije pominje „grčku crkvu“. U zapadnim putopisima tog doba takva odrednica često označava pravoslavni obred, a ne grčko etničko poreklo stanovništva. U Zemunu se ona razmatra u vezi sa lokalnom srpskom pravoslavnom zajednicom.
Položaj starije bogomolje povezuje se sa prostorom kasnije Nikolajevske crkve. Današnji hram, međutim, ne treba predstavljati kao netaknutu crkvu koju je Gerlah video u XVI veku.
Crkveni život nije bio ograničen na samu varoš. Poreske knjige beleže sveštenike i crkvena zemljišta u Bežaniji, Jakovu, Dobanovcima, Batajnici, Surčinu, Kamendinu i drugim mestima nahije. Prihod od zemlje, vinograda i drugih dobara pomagao je izdržavanje crkvenih ustanova, ali je i sam bio predmet osmanskog oporezivanja.
Fenek: rukopisna tradicija i manastirska ekonomija
Manastir Fenek kod Jakova bio je važno pravoslavno središte zemunskog zaleđa. Njegovu istoriju treba odvojiti od predanja o osnivanju. Veza sa Stefanom Brankovićem i Angelinom pripada tradiciji o ktitorima, ali ne predstavlja sama po sebi dokaz tačne godine osnivanja i gradnje.
Među najranijim pouzdanim vestima nalazi se zapis iz 1563. godine, povezan sa minejem prepisanim u manastiru. Pominjanje Feneka u poreskom popisu iz vremena Selima II zato nije njegov prvi poznati pisani trag. Rukopisna i poreska dokumentacija osvetljavaju različite strane iste ustanove.
Defteri beleže vinograde, bašte, livade, njive, šumu i močvarni prostor koji je manastir koristio. Navodi se i zemljište pod imenom Duga njiva, kao i bara Kurmadin. Ime bare ne treba bez dodatne provere izjednačavati sa granicama današnjeg arheološkog lokaliteta Kormadin.
Ranija godišnja obaveza manastira iznosila je 300 akči. Popis iz 1578/79. povećava je na 600, a sledeći na 700 akči. Reč je o zbirnoj nadoknadi za navedene poreske obaveze, ne o ceni izgradnje crkve ili ukupnom manastirskom prihodu.
Ovi podaci pokazuju da je bratstvo održavalo verski život i prepisivanje knjiga oslanjajući se na zemlju i privređivanje. Ujedno otkrivaju koliko je njegov opstanak zavisio od priznatih prava na korišćenje poseda i od visine nameta. Manastirska istorija u osmanskom vremenu zato obuhvata i odnose sa upravom, rad na zemlji i održavanje imovine.
Zemlja, baštine i prava na posed
Osmanski zemljišni sistem ne može se jednostavno opisati tvrdnjom da je svaki spahija bio privatni vlasnik sela i svih ljudi u njemu. Na velikom delu poljoprivrednog zemljišta postojalo je državno vrhovno pravo, uz prava obrađivača na korišćenje i propisano prenošenje zemlje. Prihod od dažbina mogao je biti dodeljen nosiocu vojne ili upravne službe.
U zemunskim popisima razlikuju se baštine, vinogradi, bašte, livade i čifluci. Tapijska taksa odnosila se na priznanje ili prenos određenog prava na zemljište. Jednokratni iznos takve takse nije isto što i godišnja obaveza od prinosa.
Na obodu kasabe posedovao je čifluk janjičar Šahman. Popis navodi njegovu livadu, njive, dva vinograda i tri bašte. Beogradski janjičar Mahmud dobio je tapiju za livadu na mestu Kamena greda, dok je drugi janjičar, Ahmed, zabeležen kao držalac voćnjaka na granici Zemuna.
Ovi primeri pokazuju da su pripadnici vojnog staleža ulagali u zemljište i izvan same tvrđave ili službenog boravišta. Veza Zemuna i Beograda nije se svodila na prelazak reke: stanovnik jedne varoši mogao je držati posed u ataru druge.
Istovremeno, popisivanje upražnjenih baština pokazuje da zemlja nije gubila privrednu vrednost čim bi jedno domaćinstvo nestalo ili se odselilo. Mogao ju je preuzeti novi korisnik, pa istorija imanja i istorija jedne porodice nisu uvek tekle istim putem.
Njive, bašte i ishrana
Zemljoradnja je ostala važna i među stanovnicima same varoši. U popisima su zastupljene pšenica, ječam, raž, ovas i proso. Pojedine zbirne rubrike ne omogućavaju precizno razdvajanje svih žitarica, ali jasno pokazuju da proizvodnja nije počivala samo na jednoj kulturi.
Pšenica je imala veliku ulogu u oporezovanoj proizvodnji, dok su ječam i ovas bili važni i za ishranu životinja. Potrebe menzilskih konja dodatno su povezivale zemunske njive sa državnim saobraćajem. Seno, pašnjaci i pristup vodi bili su deo iste privredne celine.
Bašte su davale kupus, crni i beli luk, repu i mahunarke. U prevodima popisa pojavljuju se nazivi sočivo, bob i grah. Istorijski naziv „grah“ ne mora u svakom slučaju označavati istu biljnu vrstu koju danas podrazumevamo pod pasuljem. Sličan oprez potreban je pri pojedinim čitanjima naziva povrća i začina.
Lan i konoplja pripadali su biljkama važnim za proizvodnju vlakana. Njihovo gajenje povezivalo je polje sa preradom u vodi i daljim kućnim ili zanatskim radom.
Poreski dokumenti ne daju jelovnik jedne zemunske porodice. Ipak, zbir podataka o žitaricama, povrću, voću, stoci, ribi i mlečnim proizvodima omogućava da se sagledaju osnovni izvori hrane. Navodi o porezu na prodatu robu pritom ne obuhvataju na isti način ono što je domaćinstvo trošilo za sopstvene potrebe.
Vinogradi, šira i trgovina vinom
Vinogradi su bili deo zemunskog pejzaža, a njihovo postojanje potvrđuju i putopisci i poreske knjige. Nalazili su se u rukama hrišćana, muslimana, sveštenika, manastira i vojnih lica. U popisu s kraja XVI veka uz više muslimanskih obveznika navedene su površine vinograda u dunumima.
Vlasništvo ili korišćenje vinograda ne otkriva samo po sebi šta je svaki držalac radio sa grožđem. Ono je moglo biti izvor različitih proizvoda i prihoda. Zato podatak o muslimanskom vinogradu nije dovoljan da se zaključi kako je konkretni čovek konzumirao vino.
Ušur od šire i dažbine vezane za vino pokazuju razvijenu poresku kontrolu proizvodnje i prometa. Posebno su beležene takse na vinsku burad, odnosno prodaju i iznošenje vina. U propisima se razlikuju pojedini oblici prometa od potrošnje u domaćinstvu, ali oslobođenje od jedne takse nije značilo oslobođenje od svih davanja.
Zemunsko vinogradarstvo treba posmatrati u okviru šireg sremskog prostora, u kojem su vinogradi predstavljali značajan izvor prihoda. Istovremeno, iz deftera ne možemo utvrditi današnje sorte, ukus vina ili tačan izgled tadašnjih podruma. Za takve pojedinosti potrebni su drugačiji izvori.
Stočarstvo, košnice i mlečni proizvodi
Poreske rubrike beleže ovčarinu, torovinu, košnice i različite dažbine povezane sa svinjama. Šume, livade, priobalje i rečna ostrva pružali su prostor za napasanje. Pristup tim površinama bio je privredna pogodnost, ali je mogao biti i predmet posebne naplate.
Izostanak zasebne poreske stavke za neku vrstu životinja ne znači da je u okolini nije bilo. Za goveda, radne volove, konje i druge životinje važan je i kontekst poljoprivrede, prevoza i državnih obaveza. Broj grla izveden iz iznosa jedne dažbine ostaje procena koja zavisi od pravilnog poznavanja tadašnje poreske stope.
Isto važi za košnice. One potvrđuju pčelarstvo i proizvodnju meda, ali poreski prihod nije jednostavan inventar svakog pčelinjaka. Promena stope ili načina sabiranja može stvoriti prividan rast ili pad proizvodnje.
Evlija Čelebija posebno hvali zemunski kajmak i jogurt. Taj zapis je važan kao putničko zapažanje o lokalnoj hrani, ali ne dokazuje da poznajemo recept, način proizvodnje ili neprekinutu tradiciju određenog današnjeg proizvoda. Pouzdanije govori o ugledu mlečnih prerađevina koje je putnik povezao sa Zemunom.
Bare, rukavci i ostrva kao prostor rada
Močvare između Save i Dunava nisu bile samo prepreka putovanju. Stanovništvo je u njima lovilo ribu, seklo travu i trsku, napasalo životinje, držalo košnice i obrađivalo pogodnije delove zemljišta.
Jedna naročito sadržajna rubrika kasnog XVI veka povezuje Zemun, Bežaniju, Surčin, Jakovo, Kumšu, Vrbas i druga sela sa zajedničkim korišćenjem bara i ostrva u savsko-dunavskom prostoru. Beleži i kvašenje lana i konoplje. Potapanje stabljika bilo je deo pripreme biljnih vlakana za dalju obradu, pa je voda imala mesto i u proizvodnji tkanina i užadi.
Popis navodi veliko i malo ostrvo naspram Zemuna, kao i druge ostrvske površine na kojima su stanovnici napasali stoku i sadili povrće. Ovi podaci prethode savremenom uređenju obala. Položaj i oblik sprudova i ostrva menjali su se, pa stare nazive i poreske granice ne treba bez provere preslikavati na današnju kartu Velikog i Malog ratnog ostrva.
Ribolov je obuhvatao otvorenu reku i zatvorenije vodene površine. Porez je mogao biti upisan uz selo, zakup ili širu vodenu celinu, a ne nužno uz svakog ribara. Zbog toga mala ili odsutna stavka u jednoj rubrici ne dokazuje da ribarenje nije imalo značaja.
Za zemunsku okolinu reka, bara, pašnjak i njiva činili su povezanu ekonomiju. Njihove granice menjale su se sa vodom, godišnjim dobima i radom stanovništva.
Vodeničari na Dunavu
Žito iz Zemuna i njegove okoline prerađivano je i u vodenicama na Dunavu. Poreske knjige navode mlinove uz pojedina mesta i sprudove, dok putnici XVII veka opisuju veći broj plovećih vodenica u zemunskom priobalju.
Pri korišćenju brojčanih podataka potrebno je razlikovati vodenicu od žrvnja. U ovim poreskim zapisima žrvnjevi služe za obračun mlinskih pogona, pa njihov broj nije automatski i broj zasebnih vodenica. Broj šesnaest ili trideset tri koji se u obradi popisa navodi za širu nahiju ne sme se bez objašnjenja pretvoriti u isto toliko zasebnih objekata.
Henrih Otendorf 1663. beleži približno trideset do četrdeset vodenica i njihovo zimsko sklanjanje u mirniji dunavski rukavac. To je procena posmatrača iz drugog vremena i sa drugačijim obuhvatom, pa se ne može neposredno uporediti sa poreskim spiskom žrvnjeva iz XVI veka.
Vodeničari su zavisili od toka reke, pristupa obali i bezbednosti. Njihov posao povezivao je ratare, prevozioce i gradsko tržište. Kada su ratne družine ugrožavale vodeničare, posledice su se osećale i u snabdevanju naselja.
Pijaca, takse i novac
Zemun nije od početka osmanske vlasti bio jedino trgovačko središte svoje neposredne okoline. Popis iz 1546. beleži prihod od tržišta u Bežaniji, što pokazuje značaj tog naselja u ranijoj fazi. Kasniji podaci jasnije ističu zemunski trg i nedeljni pazar.
U popisu s kraja XVI veka za tržišne takse, nedeljni sajam, nadzor tržišta i određene sudsko-upravne naknade naveden je zbir od 4.000 akči. To je zasebna rubrika. Ne treba je poistovećivati sa vrednošću sve prodate robe niti sa celokupnim prihodom Zemuna.
Iznos od 18.000 akči, naveden uz druge dažbine varoši i kasabe, odnosi se na drugačiji poreski skup. U prethodnom popisu pojavljuje se zbir od 25.400 akči. Razlike između ovih brojeva ne dopuštaju jednostavan zaključak o rastu ili slomu privrede: menjali su se obuhvat, raspored prihoda, stope i vrednost novca, a priređivač na više mesta upozorava i na greške u sabiranju.
Akča, u domaćoj literaturi često nazivana i asprom, bila je srebrni novac i važna obračunska jedinica. Njena vrednost tokom dugog razdoblja nije bila stalna. Zato iznose iz različitih decenija nije opravdano pretvarati u današnje dinare ili evre bez složenije analize cena i plata.
Nadzornik tržišta brinuo je o poslovima vezanim za prodaju i tržišni red. Prisustvo takve službe, nedeljnog pazara, hanova i različitih zanata pokazuje razvoj gradske privrede. Njena prava veličina ipak se ne može svesti na jedan zbir iz poreske knjige.
Radionice, trgovci i veze sa Beogradom
Zemunski zanati obuhvatali su obradu kože i metala, izradu obuće i odeće, proizvodnju i prodaju različite robe. Kožuhari, čizmari, štavljači, mesari, berberi i kovači javljaju se već u XVI veku. U kasnijem popisu zabeleženi su i krečar Mehmet, pisar Salih i Mustafa, označen kao trgovac svilom.
Takve odrednice otkrivaju razliku između proizvodnje i trgovine. Trgovac svilom nije samim tim dokaz da je u Zemunu postojala velika proizvodnja sirove svile. On potvrđuje prisustvo robe i posla koji su naselje povezivali sa širim tržištem.
Zanatstvo nije bilo potpuno odvojeno od zemlje. Uz više zanatlija navedeni su vinogradi, što pokazuje da je jedno domaćinstvo moglo spajati više izvora prihoda. Ni izraz kasaba ne znači da su njeni stanovnici prestali da se bave poljoprivredom.
Beograd je bio važno vojno, upravno i trgovačko središte sa druge strane rečnog prelaza. Ljudi u Zemunu pružali su usluge putnicima koji su prema njemu išli, a pojedini beogradski službenici držali su zemlju u zemunskom ataru. Rečni prevoz i lokalna trgovina povezivali su svakodnevne potrebe obe sredine.
Zemun je zato imao ulogu manjeg središta koje je opsluživalo sopstveno zaleđe, ali je istovremeno bilo uključeno u tokove robe i državnih poslova znatno šire od svoje veličine.
Dugi rat i napad 1594. godine
Rat između Habzburške monarhije i Osmanskog carstva od 1593. do 1606, poznat kao Dugi rat, ponovo je ugrozio Srem. Pored velikih vojnih operacija, stanovništvo su pogađali pljačkaški upadi, prolazak vojske, rekvizicije i nesigurnost drumova.
U istoriografiji se, prema osmanskoj hroničarskoj tradiciji, navodi da su hajdučke družine 1594. spalile Zemun i pljačkale druga mesta u Sremu. Pominje se i iznuđivanje davanja od vodeničara u okolini, nadomak osmanskog Beograda.
Ovakav napad nije isto što i trajno osvajanje grada i uspostavljanje nove uprave. Njegove posledice ipak su mogle biti ozbiljne: uništene kuće, prekinut promet, izgubljene zalihe i odlazak stanovnika. Za domaćinstvo vezano za radionicu, skelu ili zemlju i kratko ratno pustošenje značilo je gubitak osnove za rad.
Vojne potrebe stvarale su dodatni pritisak kroz snabdevanje, smeštaj i prinudno prikupljanje namirnica. Pisano oslobođenje od određenih nameta nije garantovalo da će ga svaka lokalna vlast ili vojna jedinica poštovati.
Zemunski položaj imao je i svoju cenu. Isti pravci koji su omogućavali trgovinu i državnu službu izlagali su naselje prolasku naoružanih ljudi i udarima na beogradske prilaze.
Zapovest iz 1608. godine: prihod za posadu umesto samovolje ubirača
Posle završetka Dugog rata pojavljuje se značajan dokument o obnovi Zemuna. Zapovest Porte iz 1608, obrađena u istraživanjima osmanskog Srema, govori o prihodima kasabe i zloupotrebama prilikom njihovog ubiranja.
Zemun je tada pripadao hasu sremskog sandžakbega. Njegovi ljudi, označeni kao vojvode, prikupljali su dažbine, a zbog njihove samovolje deo stanovništva napustio je naselje. Centralna vlast odlučila je da zemunske prihode usmeri kao deo plate posadi tvrđave.
Odluka je povezivala dva cilja: izdržavanje vojnika koji bi štitili naselje i stvaranje uslova da se kasaba oporavi. Istovremeno pokazuje da su nasilje lokalnih ubirača i odlazak poreskih obveznika mogli ugroziti i sam državni prihod.
Dokument je važniji od opšte tvrdnje da je Zemun posle rata „ponovo procvetao“. On otkriva konkretan upravni problem, njegove posledice i pokušaj rešenja. Sama zapovest, međutim, ne dokazuje da su sve zloupotrebe odmah prestale niti da se stanovništvo vratilo u tačno poznatom broju.
Podatak o posadi dopunjuje prikaz tvrđave iz 1608. godine. Stari odbrambeni položaj nije bio potpuno odbačen: dobio je obnovljenu ulogu u zaštiti lokalnog saobraćaja i stanovništva.
Zemun u opisima XVII veka
Za XVII vek važni su Kikle, Otendorf i Evlija Čelebija. Njihovi opisi potvrđuju postojanje kasabe sa muslimanskim ustanovama, hrišćanskom zajednicom, hanovima, zanatima i poslovima na reci. U njima se prepoznaje naselje koje je prevazišlo posledice ratnih razaranja, ali nije dostiglo veličinu najvažnijih osmanskih gradova u oblasti.
Evlija Čelebija 1663. navodi oko 400 kuća i posadu od približno pedeset ljudi. Pominje zapovednika tvrđave, subašu i tržišnog nadzornika. Njegove kuće nisu isto što i poreska domaćinstva iz ranijih deftera, a brojčane procene ovog putopisca često zahtevaju proveru.
Otendorf iste godine opisuje muslimansku većinu i hrišćanske stanovnike. Putničke odrednice vere i porekla nisu uvek dovoljno precizne da bi se pretvorile u potpunu demografsku tabelu. One su korisnije kao pokazatelj sastava naselja koji je autor mogao da uoči.
Čak i kada putnici navode iste građevine, njihove opise treba povezivati sa trenutkom boravka. Izgled tvrđave, stanje hana ili broj kuća mogao se promeniti između dva dolaska. Osmanski Zemun trajao je gotovo dva veka, pa jedna slika iz 1663. ne može zameniti istoriju čitavog razdoblja.
Godina 1683. i granice ovog razdoblja
Neuspeh osmanskog pohoda na Beč 1683. otvorio je dug rat u kojem će se položaj Podunavlja i Srema temeljno promeniti. Zemun se ponovo našao u oblasti neposredno vezanoj za borbe oko Beograda i kretanje velikih vojski.
To ipak nije godina njegovog konačnog prelaska pod habzburšku vlast. Ni Karlovački mir 1699. nije čitav Srem, uključujući zemunski prostor, predao Habzburškoj monarhiji. Ratne promene krajem XVII i početkom XVIII veka čine zasebno poglavlje zemunske istorije.
Trajna promena nastupila je 1717, a novi odnos vlasti potvrđen je Požarevačkim mirom 1718. Tek posle toga razvijaće se drugačiji upravni okvir, planskije uređivanje naselja i kasnija pogranična uloga Zemuna prema osmanskom Beogradu.
Zbog toga se na XVI i veći deo XVII veka ne smeju prenositi Magistrat, Kontumac, habzburške gradske ustanove i trgovinski režim poznati iz kasnije istorije. Osmanska kasaba imala je sopstvene ustanove i drugačiji odnos prema reci, državi i okolnim selima.
Mesto osmanskog razdoblja u istoriji Zemuna
Zemun između 1521. i 1683. ne može se opisati samo preko propadanja tvrđave ili prolaska osvajačkih vojski. U istom prostoru postojali su poreska uprava, verske zajednice, seosko zaleđe, tržište i poslovi koji su održavali vezu između Srema i Beograda.
Posebnost tog razvoja vidi se u spoju zemljoradnje i saobraćajne službe. Stanovnik varoši mogao je istovremeno držati vinograd, obavljati zanat i učestvovati u izdržavanju menzilskih konja. Seoska domaćinstva koristila su njive, bare i ostrva, a njihovi proizvodi i rad bili su potrebni gradskoj zajednici i prolaznicima.
Defteri su sačuvali imena ljudi poput mornara Nika, kovača Stojana, čizmara Alija i udovice Cvete. Putnici su zapisali izgled obale, skromne crkve, džamije i dugih mostovskih prilaza. Posmatrani zajedno, ti izvori omogućavaju da se osmanski Zemun sagleda kao naseljeno i privredno povezano mesto, čiji su stanovnici svoj život prilagođavali i pogodnostima položaja i obavezama koje je taj položaj donosio.