Na prostoru rimskog Taurunuma i u njegovom sremskom zaleđu tokom V i VI veka smenjivale su se vojske, političke vlasti i stanovništvo različitog porekla. Nekadašnja rimska provincija postala je oblast nadmetanja Huna, Ostrogota, Gepida i Istočnog rimskog carstva. U drugoj polovini VI veka u Podunavlju su se učvrstili Avari, a naredna stoleća donela su širenje slovenskih zajednica i drugačiju mrežu naselja.
O tim promenama govore nalazi sa mesta koja danas pripadaju sasvim drugačijem Zemunu: nakit iz Gradskog parka, vojna oprema iz okoline Batajnice, groblje na Kormadinu kod Jakova i ukrašeni pojas iz Zemun Polja. Dalje kroz istočni Srem sliku dopunjuju Vojka, Belegiš, Novi Banovci, Slankamen i Boljevci.
Ovaj deo zemunske prošlosti ne može se svesti na niz osvajanja. Ratovi jesu menjali upravu i ugrožavali stanovništvo, ali su između pohoda ljudi obrađivali zemlju, podizali kuće, popravljali oruđe, razmenjivali robu i sahranjivali svoje bližnje. Arheološki nalazi omogućavaju da se, uz političku istoriju, delimično upozna i taj svakodnevni život.
Koje razdoblje obuhvata seoba naroda
U evropskoj istoriji početak velike seobe naroda često se vezuje za prodor Huna u oblasti severno od Crnog mora oko 375. godine. Kao jedna od završnih tačaka navodi se odlazak Langobarda u Italiju 568. godine. Te granice imaju smisla za određene delove Evrope, ali ne obuhvataju sve promene u Panonskoj niziji i na Balkanu.
Za Zemun i njegovu okolinu potrebno je pratiti i avarsko razdoblje, od druge polovine VI do kraja VIII i početka IX veka. Zato ovaj pregled povezuje kasnu antiku, seobu naroda u užem smislu i nastajanje ranosrednjovekovnih zajednica.
Nazivi naroda u pisanim izvorima nisu potpuno istovetni današnjem pojmu nacije. Pod jednim imenom mogli su se nalaziti ratnici različitog porekla, njihovi saveznici, porodice i podređene zajednice. Promena vladara nije podrazumevala da je celokupno prethodno stanovništvo napustilo zemlju, niti da su svi novopridošli ljudi imali iste običaje.
Zašto su Srem i zemunski položaj bili važni
Taurunum je zauzimao položaj na Dunavu, u blizini ušća Save i Singidunuma. Kroz njegovo zaleđe prolazile su veze prema Basijanama i Sirmijumu, dok su utvrđenja duž dunavske obale nadzirala rečni saobraćaj. Taj položaj ostao je značajan i kada je rimski odbrambeni sistem počeo da slabi.
Vojska koja bi ovladala Sremom dobijala je pristup poljoprivrednom području, važnim komunikacijama i prilazima Balkanu. Kontrola reke nije zavisila samo od zauzimanja jednog grada. Trebalo je obezbediti prelaze, pristaništa, puteve i snabdevanje ljudi i životinja.
Sirmijum, na prostoru današnje Sremske Mitrovice, mnogo je češće prisutan u pisanim izvorima nego Taurunum. Zbog toga se politička istorija šire oblasti uglavnom rekonstruiše preko događaja u Sirmijumu. Njihov uticaj na zemunski prostor mora se razmatrati posebno: vest o padu regionalnog središta nije ujedno neposredan opis rušenja svake tvrđave ili napuštanja svakog sela.
Slabljenje rimske uprave
Posle smrti Teodosija I 395. godine carskim oblastima upravljali su njegovi naslednici na istoku i zapadu. Srem se tokom narednih decenija našao u složenim političkim i vojnim odnosima između dva dela Carstva, dok su na njegovu bezbednost sve snažnije uticale prilike severno od Dunava.
Rimski gradovi nisu prestali da postoje u jednom trenutku. Slabljenje prihoda i vojne zaštite, ratovi i iseljavanje stanovništva menjali su njihovu veličinu i način života. Pojedine javne građevine gubile su prvobitnu namenu, a ranije uređeni gradski prostori korišćeni su na drugačiji način.
U Sirmijumu su istraženi skromniji stambeni objekti ukopani u podove starijih rimskih građevina. Takvi nalazi pokazuju promenu stanovanja unutar nekadašnjeg grada. Za Taurunum još nema podjednako jasne i povezane slike, pa se sirmijumski primer ne može doslovno preneti na prostor današnjeg Zemuna.
Huni i ratovi sredinom V veka
Hunska moć razvijala se kroz saveze i potčinjavanje različitih zajednica. Njihovu političku organizaciju nije opravdano opisivati starim rasnim odrednicama ili poistovećivati sa mnogo kasnijim Mongolskim carstvom. Vojna pokretljivost i konjica bile su važne, ali je vlast zavisila i od pregovora, tributa i saradnje sa drugim vođama.
Za južnu Panoniju i severni Balkan posebno su teški bili pohodi 441. i 447. godine. Napadi na gradove, prekidi komunikacija i gubitak stanovništva oslabili su rimski položaj. Sirmijum je izmakao carskoj kontroli, a oblast između Save i Dunava uključena je u drugačiji politički poredak.
Atila, koji je vladao do 453. godine, okupljao je pod svojom vrhovnom vlašću i zajednice koje nisu bile hunske. Zato se predmeti iz vremena njegove prevlasti ne mogu jednostavno razvrstati prema pretpostavljenoj pripadnosti svakog vlasnika.
Taurunum nije dovoljno opisan u izvorima o ovim pohodima da bi se pouzdano odredila godina njegovog razaranja. Tvrdnju da je sigurno srušen zajedno sa svim gradovima u okolini treba zameniti preciznijim zaključkom: zemunski prostor pripadao je oblasti koju su hunski ratovi teško pogodili, ali njegovu pojedinačnu sudbinu poznajemo samo delimično.
Predmeti iz vremena Huna na dunavskoj obali
Na području nekadašnjih Burgena, kod današnjih Novih Banovaca, pronađeni su predmeti koji se povezuju sa ranom seobom naroda: delovi nakita i pojasa, metalna ogledala i ukrasi različitih oblika. Važni su i pojedini tipovi fibula, odnosno kopči za odeću.
Njihove sličnosti sa nalazima iz drugih podunavskih oblasti pomažu pri datovanju i praćenju kulturnih veza. Ipak, rasprostranjenost jednog tipa nakita nije jednaka rasprostranjenosti jednog naroda. Predmeti su mogli menjati vlasnike kroz darivanje, trgovinu, vojnu službu ili pljačku.
Poseban problem predstavlja to što mnogi stariji nalazi nisu potekli iz uredno istraženih grobova. Kada nisu zabeleženi položaj skeleta i raspored priloga, teško je ustanoviti da li više predmeta pripada istoj sahrani. Zato se na osnovu takve zbirke ne može pouzdano rekonstruisati veliko hunsko groblje kod Zemuna.
Posle Atile: Nedao i dolazak Ostrogota
Posle Atiline smrti 453. godine oslabila je vlast njegovih naslednika. U bici na reci Nedao, koja se najčešće datuje u 454. godinu, savez predvođen gepidskim kraljem Ardarikom porazio je hunske snage. U literaturi postoje i drugačija datovanja samog sukoba.
Položaj reke Nedao nije pouzdano utvrđen. Povezivanje sa Nadelom u Banatu predstavlja jednu od pretpostavki, a ne dokaz da je velika bitka vođena u neposrednom susedstvu Zemuna.
Ostrogoti su se sredinom V veka učvrstili u Panoniji. Njihovo prisustvo u južnopanonskom prostoru obično se razmatra od približno 455. do 473. godine. Potom su se važnije grupe pomerile prema istočnom Balkanu.
Odlasci ratničkih zajednica menjali su odnos snaga, ali nisu nužno obuhvatali sve stanovnike koji su prethodno živeli pod njihovom vlašću. U Sremu su se preplitale vojna kontrola, zatečeno rimsko nasleđe i veze sa područjima severno od Dunava.
Nakit iz Gradskog parka i drugi zemunski grobovi
Među značajnim nalazima V veka iz Zemuna nalazi se ženska grobna celina sa prostora Gradskog parka. U stručnoj literaturi navode se pozlaćene srebrne fibule, srebrna pojasna kopča i delovi ogrlice. Izrada i ukras pojedinih predmeta povezuju ih sa širim podunavskim kulturnim krugom.
Takav nakit omogućava da se nasluti izgled svečane odeće i način na koji je pokojničina porodica predstavljala njen položaj prilikom sahrane. Ne otkriva njeno ime, zvanje ili pouzdanu etničku pripadnost. Naziv „gotska princeza“, koji bi lako mogao privući pažnju, ne bi imao dovoljno osnova.
Odvojeno treba posmatrati nalaze evidentirane u Zemunu 1883. godine, među kojima su zlatna minđuša sa poliedarskim završetkom, zlatne perle i srebrna kopča. Njihovo tačno mesto otkrića nije dovoljno sigurno utvrđeno u dokumentaciji koju razmatraju noviji istraživači.
Starije vesti o zemunskim grobovima zato treba proveravati prema muzejskim inventarima i arhivskim zapisima. Sličan nakit ne znači da je reč o istom grobu, a neprecizno naveden položaj nije dovoljno pretvoriti u tačnu adresu na savremenoj karti.
Srem između Gepida i Teodorikove države
Posle odlaska Ostrogota 473. godine Gepidi su proširili vlast na Srem. Sirmijum je postao važno uporište njihove politike, dok su se odnosi sa Carstvom menjali između saradnje i sukoba.
Ostrogotski kralj Teodorik, koji je u međuvremenu uspostavio vlast u Italiji, ponovo je intervenisao u Sremu 504. godine. Njegova vojska preuzela je Sirmijum. Time je južna Panonija još jednom povezana sa ostrogotskom državom, čije je središte bilo u Raveni.
Ostrogotska uprava koristila je rimske ustanove i oblike predstavljanja vlasti. To se vidi i na novcu: carsko ime i lik mogli su se pojaviti zajedno sa obeležjima gotskog vladara. Takva kovanica govori o političkom jeziku vremena u kojem rimski prestiž nije nestao sa promenom gospodara.
Sporazum iz 510. godine ostavio je najveći deo Srema pod ostrogotskom kontrolom, dok je područje Basijana na istoku ostalo povezano sa Carstvom. Tačnu granicu ne treba zamišljati kao savremenu administrativnu liniju koju je moguće bez ostatka preneti na današnje katastarske karte.
Ostrogotski novac iz Zemuna i okoline
Među nalazima iz Zemuna i njegove okoline evidentirana je četvrtina silikve, srebrne novčane jedinice, ostrogotskog kralja Atalariha. Kovana je u ime cara Justinijana I, u razdoblju između 527. i 534. godine.
Sa područja Novih Banovaca poznate su četvrtine silikve povezane sa Teodorikom i Atalarihom, dok je novac ostrogotskih vladara nalažen i na drugim sremskim lokalitetima. Ovi sitni predmeti dopunjuju političku istoriju podacima o kretanju novca i vezama među naseljima.
Godina kovanja ne mora biti godina gubitka ili polaganja novčića u zemlju. Kovanica je mogla ostati u upotrebi, biti sačuvana ili pretvorena u nakit. Zbog toga jedan primerak ne određuje samostalno trajanje vlasti nekog kralja nad Taurunumom.
Heruli u istočnom Sremu
Car Anastasije je 512. godine naselio Herule u oblasti povezanoj sa Basijanama i prilazima Singidunumu. To ih neposredno uvodi u istoriju zemunskog zaleđa.
Heruli su stupali u carsku vojnu službu, a njihovi odredi učestvovali su i u ratovima daleko od Srema. Odnos sa Carstvom obuhvatao je zemlju za naseljavanje, vojnu obavezu, političko pokroviteljstvo i pregovore sa vođama zajednice.
Za 528. godinu vezuje se pokrštavanje herulskog vladara i dela njegove pratnje u Carigradu. Kasnije podele među Herulima ne treba svesti na jednostavan sukob pagana i hrišćana. U njih su bili uključeni izbor vođa, odnosi sa carskim dvorom i suparništvo susednih političkih zajednica. Deo Herula približio se Gepidima, dok su drugi ostali vezani za carsku službu.
U novijim istraživanjima ponovo se razmatra mogućnost da pojedina groblja i nalazi u jugoistočnom Sremu pripadaju upravo Herulima. Među njima su Kormadin, Batajnica i pojedini nalazi iz zemunskog Podunavlja. To je istraživački predlog zasnovan na hronologiji i istorijskoj geografiji, a ne konačno utvrđena zamena svakog starog naziva „gepidski“ nazivom „herulski“.
Kormadin kod Jakova: groblje V i VI veka
Kormadin kod Jakova jedno je od najvažnijih nalazišta za proučavanje stanovništva jugoistočnog Srema u V i VI veku. Groblje je zauzimalo uzdignut položaj, a njegove sačuvane celine omogućavaju poređenje sa nekropolama drugih podunavskih oblasti.
Lokalitet je poznat i po mnogo starijem, neolitskom naselju. Groblje iz vremena seobe naroda pripada sasvim drugom razdoblju. Između tih arheoloških celina leže hiljade godina, pa zajedničko mesto nalaza nije dokaz neprekidnog naseljavanja.
Prva istraživanja početkom XX veka povezana su sa Josipom Brunšmidom i Antom Poturčićem. Nalazi su prikupljani od 1902. do 1905. godine, a nova iskopavanja od 1956. do 1958. dala su bolje dokumentovane grobne celine. U toj posleratnoj kampanji istraženo je 26 grobova.
Noviji pregledi navode ukupno 87 evidentiranih grobova, uz upozorenje da su mnogi drugi uništeni i da dokumentacija nije jednako potpuna za sve nalaze. Zato se broj istraženih, opisanih i ukupno evidentiranih grobova razlikuje od publikacije do publikacije.
Među prilozima se pojavljuju nakit, pojasne kopče, keramičke i staklene posude, koštani češljevi i oružje. Muške i ženske sahrane ukazuju na zajednicu koja nije obuhvatala samo ratnike. Ipak, tačan raspored i veličina naselja kojem je nekropola pripadala nisu poznati u istoj meri kao grobni nalazi.
Šta predmeti sa Kormadina otkrivaju o njegovim stanovnicima
Fibule i kopče sa Kormadina pomažu u rekonstrukciji odeće, dok češljevi, noževi i posude približavaju svakodnevne potrebe. Nakit je istovremeno mogao imati praktičnu, ukrasnu i društvenu ulogu.
Posebno je zanimljiva pozlaćena bronzana imitacija zlatnika, povezana sa Teodorikovim novcem u ime cara Anastasija. Predmet je bio probušen i korišćen kao privezak. On zato nije isto što i zlatnik koji je redovno učestvovao u plaćanju.
Ovakvi nalazi upozoravaju koliko značenje predmeta može da se promeni. Lik cara, oblik kovanice i sjaj pozlate mogli su biti važniji od njegove prvobitne novčane vrednosti. Kada arheolog predmet pronađe u grobu, potrebno je utvrditi da li je položen kao novac, nakit, uspomena ili deo nekog drugog običaja.
Etničko ime stanovnika ostaje složenije pitanje. Groblje se tradicionalno pripisivalo Gepidima, ali savremeni radovi razmatraju i herulski kontekst. Najčvršća osnova za njegovo opisivanje jesu položaj, datovanje, pogrebni običaji i sačuvani predmeti.
Batajnički šlem: vredan nalaz sa nesigurnim okolnostima otkrića
U okolini Batajnice 1939. godine pronađen je ukrašeni šlem tipa Baldenhajm. U literaturi se uz njega navode delovi oružja, zaštitne i konjske opreme i keramika, a nalaz se povezuje sa položajem Bekića salaš.
Šlem ima tragove pozlate i ukras izveden iskucavanjem i punktiranjem. Takva oprema pripadala je širem kasnoantičkom vojnom svetu. Primerci i fragmenti srodnih šlemova poznati su i iz istočnorimskog okruženja, pa njihovu upotrebu nije opravdano ograničiti na germanske kraljeve i njihove srodnike.
Najveći problem je dokumentacija. Predmeti nisu otkriveni kao uredno zabeležena arheološka celina, a starije izjave o mestu i okolnostima pronalaska međusobno se razlikuju. Nije sasvim sigurno da svi potiču iz jednog groba.
Zato nema dovoljno osnova da se govori o poznatom gepidskom knezu poginulom 567. godine. Pouzdanije je opisati vojni nalaz iz vremena seobe naroda, sa šlemom koji se povezuje sa VI vekom, i jasno odvojiti sačuvani predmet od naknadno rekonstruisane biografije njegovog vlasnika.
Gepidska vlast i prelom 567. godine
Tokom Justinijanovih ratova sa Ostrogotima promenio se odnos snaga i u Sremu. Gepidi su 536. godine ponovo preuzeli Sirmijum. Njihov položaj zavisio je od odnosa sa Carstvom, Langobardima i drugim susedima.
U Carigradu su nastojali da spreče učvršćivanje previše snažnog protivnika na severnoj granici. Savezništva su zato bila promenljiva: nekadašnji partner mogao je postati suparnik, a vojna pomoć uslovljavana je teritorijalnim i političkim ustupcima.
Gepidska država poražena je 567. godine u sukobu sa udruženim Langobardima i Avarima. Njena samostalna politička organizacija tada je nestala, ali ne i celokupno stanovništvo. Deo Gepida nastavio je da živi pod avarskom vlašću, a pojedinci i manje grupe našli su se u drugim političkim i vojnim zajednicama.
Upravo je razlikovanje države od stanovništva važno za razumevanje Srema. Arheološki predmeti i lokalne tradicije mogli su trajati i posle poraza vladarske kuće.
Avari u Panonskoj niziji
Avarski politički savez učvrstio se u Karpatskoj kotlini 567. i 568. godine. Odlazak Langobarda u Italiju 568. dodatno je otvorio prostor njegovoj vlasti. Na čelu se nalazio kagan, a među prvim vladarima posebno se isticao Bajan.
Kaganat je okupljao stanovništvo različitog porekla. Stepske ratničke i dvorske tradicije bile su važan deo njegovog oblikovanja, ali država nije predstavljala zajednicu ljudi koji su svi govorili istim jezikom i živeli na isti način.
Carstvo je u trenutku gepidskog sloma uspelo da ponovo preuzme Sirmijum. To je ubrzo postalo glavno sporno pitanje u odnosima sa Avarima. Avarski vladar smatrao je da mu pripadaju oblasti kojima su prethodno upravljali Gepidi, dok je carski dvor nastojao da zadrži snažno uporište na Savi.
Istočni Srem postao je prostor pregovora, vojnih priprema i različitih pritisaka. Njegova istorija u tim godinama ne sastoji se samo od borbi: pregovori i razmena darova bili su sastavni deo politike.
Diplomatija na granici: tragovi carskih službenika
Među novijim doprinosima proučavanju Srema nalaze se objavljeni vizantijski olovni pečati. Jedan je povezan sa službenikom zaduženim za avarske poslove, što pruža materijalni trag diplomatskih odnosa između Carstva i kaganata.
Istraživači njegovu upotrebu pretežno povezuju sa vremenom između avarskog dolaska i pada Sirmijuma, od 567. do 582. godine, uz mogućnost nešto kasnijeg datovanja. Takav predmet pripada istoriji šire sremske oblasti; nije opravdano bez podataka proglasiti ga nalazom iz samog Taurunuma.
Pečat je služio potvrđivanju službene prepiske. Njegov značaj je u tome što iza opštih opisa ratovanja otkriva postojanje ljudi, kancelarija i poruka kojima su vlasti pokušavale da uređuju međusobne odnose.
Opsada i pad Sirmijuma 582. godine
Avari su postepeno onemogućavali snabdevanje Sirmijuma. Opsada je pokazala značaj Save, prilaza gradu i mogućnosti dopremanja hrane. Menandar Protektor opisuje pregovore i teško stanje stanovništva, koje je iscrpljivala glad.
Sirmijum se 582. godine predao Avarima. Pad grada značio je gubitak najvažnijeg carskog uporišta u Sremu i završetak dugog slabljenja neposredne carske kontrole nad ovom oblašću.
Ipak, politički prelom nije isto što i trenutno iščezavanje svih stanovnika, zanata i običaja. Arheološki tragovi u širem Sremu pokazuju da su se pojedine kasnoantičke tradicije održavale i u izmenjenim uslovima. Vizantijski predmeti i uzori nastavili su da dospevaju u avarsko okruženje.
Za Taurunum nedostaje dovoljno podataka da se 582. godina označi kao precizno utvrđen kraj svakog oblika naseljenosti. Sigurno je da je njegov položaj postao deo drugačijeg političkog prostora, ali obim lokalnih razaranja i trajanje pojedinih naseobinskih celina tek treba razjasniti.
Avari, Sloveni i ratovi na Balkanu
Tokom druge polovine VI i početkom VII veka Avari i slovenske grupe učestvovali su u pohodima na balkanske oblasti Carstva. Njihovi odnosi nisu svuda bili jednaki. Postojali su potčinjavanje, saradnja i vojni savezi, ali i slovenske zajednice koje su delovale samostalnije.
Ratovanje na Dunavu imalo je više faza. Car Mavrikije je tokom poslednje decenije VI veka pokušavao da obnovi vojni pritisak na severnoj granici. Kasniji prevrati i drugi ratovi Carstva menjali su mogućnost održavanja takvih operacija.
Avarski napad na Carigrad 626. godine, u kojem su učestvovale i slovenske snage, završen je neuspehom. Poraz je oslabio kaganov prestiž, ali nije označio neposredan nestanak njegove države. Kaganat je nastavio da postoji još gotovo dva stoleća, prolazeći kroz unutrašnje i spoljne promene.
Za zemunsko područje važniji od zamišljanja jedne neprekidne vojne kolone jesu tragovi zajednica koje su se ovde zadržavale. Groblja, naselja i predmeti pokazuju da se život u Sremu nastavljao i kada pisani izvori o njemu postaju oskudniji.
Avarsko doba nije bilo vreme bez sela
Dugo je preovlađivala predstava o Avarima kao stanovništvu koje stalno boravi na konjima ili u pokretnim logorima. Takva slika prenosi osobine pojedinih ratničkih grupa na celokupno društvo.
Istraživanja naselja iz avarskog doba pokazuju stalne stambene objekte, peći, jame i aktivnosti povezane sa zemljoradnjom i stočarstvom. Različite zajednice mogle su kombinovati sedelački život sa sezonskim pomeranjem ljudi i životinja. Postojanje stepskih običaja nije isključivalo obradu zemlje.
U ravničarskim oblastima značajni su bili dodiri višeg, oceditog zemljišta i vlažnijih površina. Takvi položaji omogućavali su pristup vodi i različitim privrednim resursima. To je koristan okvir za istraživanje, ali ne određuje unapred mesto svakog neotkrivenog sela u okolini Zemuna.
Činjenica da su groblja bolje poznata od naselja delom proističe iz načina istraživanja. Grobni predmeti lako privlače pažnju, dok tragovi drvenih kuća, zemljanih podova i jama mogu biti slabo uočljivi ili uništeni kasnijim radovima.
Zemun Polje: pojas sa predstavama rimskih careva
Među najzanimljivijim nalazima kasnog avarskog doba iz zemunskog kraja izdvaja se grob muškarca iz Zemun Polja, u literaturi označen brojem 2. Uz njega je pronađena ukrašena pojasna garnitura, kao i sekira. Nalaz se smešta u VIII vek.
Na pozlaćenim delovima pojasa pojavljuju se ljudske predstave povezane sa kasnorimskim carskim portretima. One se nalaze na pojasnim okovima i jezičcima, metalnim završecima remenja. Takav pojas isticao se izradom i ukrasom, pa se može povezati sa predstavljanjem društvenog položaja pokojnika.
Florin Curta i Lance Maulsby razmatraju ovaj nalaz u radu objavljenom 2026. godine, u okviru proučavanja ponovne upotrebe rimskog novca i carskih predstava u ranom srednjem veku. Zemun Polje tako zauzima mesto u raspravi koja daleko prevazilazi lokalnu istoriju.
Carski portret na avarskom pojasu ne dokazuje da je vlasnik bio rimski činovnik. Pre pokazuje da je stari obrazac prikazivanja moći mogao dobiti novu upotrebu. Predstava cara trajala je duže od političkog poretka u kojem je prvobitno nastala.
Kamendin i različite epohe istog prostora
Nalazi iz Zemun Polja povezuju se sa područjem Kamendina, poznatim i po mnogo ranijim ostacima rimskog drumskog kompleksa. Ta podudarnost položaja zahteva pažljivo razdvajanje epoha.
Rimska putna stanica, kasnoantička kula i grobovi avarskog vremena ne čine sami po sebi jednu ustanovu koja je neprekidno radila više vekova. Svaka celina ima svoje datovanje, namenu i okolnosti otkrića.
S druge strane, njihova blizina pokazuje da je prostor u zemunskom zaleđu iznova privlačio ljude. Pravac kretanja, pristup pogodnom zemljištu ili prepoznatljivi ostaci starijih građevina mogli su uticati na kasnije korišćenje terena. Koji je od tih razloga bio presudan može se utvrđivati tek konkretnim istraživanjima.
Vojka i nekropola Brdašica
Brdašica kod Vojke ubraja se među važna avarska groblja istočnog Srema. Njegova istorija istraživanja uključuje i dugotrajno oštećivanje nalazišta prilikom vađenja zemlje za ciglu.
Tridesetih godina XX veka lokalni učitelji Boško Zeković i B. Hadžić prikupljali su pronađene predmete i prosleđivali ih tadašnjem Muzeju kneza Pavla. Arheolog Miodrag Grbić potom je upućen da pregleda teren, a prema njegovim uputstvima obavljeno je manje sondažno istraživanje. Ovi podaci pokazuju koliko je očuvanje građe ponekad zavisilo od ljudi koji su na vreme prepoznali značaj naizgled običnih predmeta iz zemlje.
Na Brdašici je u različitim istraživanjima dokumentovano približno 120 grobova. Taj broj ne predstavlja prvobitnu veličinu čitave nekropole: deo je uništen, a istražen je samo deo njenog prostora.
Grobovi sa oružjem i konjskom opremom privukli su veliku pažnju, ali nekropolu treba posmatrati kao groblje zajednice. Muške, ženske i dečje sahrane, njihov raspored i različiti prilozi omogućavaju šire razumevanje stanovništva od izdvajanja nekoliko najbogatijih ratničkih grobova.
Čarevci i Janda kod Slankamena
Na Čarevcima u Novom Slankamenu istraživanja od 1978. do 1987. godine obuhvatila su približno 160 grobova. Objavljena građa pretežno se smešta u VIII i početak IX veka. Posebno su zapaženi ukrašeni delovi pojaseva.
Na lokalitetu su uočeni i ostaci ranijih paljevinskih sahrana, poremećenih kasnijim ukopavanjima. Njihovo tumačenje i precizno datovanje predmet su rasprave. Takav odnos pokazuje zašto se groblje mora čitati po fazama, a ne samo kao zbir predmeta iz približno istog razdoblja.
Janda kod Starog Slankamena poznata je po muškom grobu sa oružjem i pojasnom opremom. Među prilozima nalazili su se mač, bojna sekira i keramička posuda. Skup nalaza povezuje se sa poznim VIII vekom.
Sekira je mogla biti alat ili oružje, zavisno od oblika i upotrebe. Njeno tumačenje u grobu ne počiva samo na izgledu: posmatraju se položaj uz pokojnika i drugi predmeti. Upravo povezivanje nalaza u celinu razlikuje arheološku rekonstrukciju od običnog nabrajanja starina.
Zlatne minđuše iz Krčedina
Iz Krčedina potiče par zlatnih minđuša ranog avarskog vremena. Prema novijem pregledu građe, verovatno su pripadale grobu iz druge četvrtine VII veka. Starija literatura nudila je i ranije datovanje.
Nalaz dopunjuje sliku koja bi, oslonjena samo na šlemove i mačeve, ostala pretežno vojna. Zlatni nakit otvara pitanja zanatske izrade, nošnje, društvenog položaja i načina na koji su porodice opremale pokojnike. Tačna životna priča vlasnice nije sačuvana, ali predmet pokazuje da se reprezentativna odeća i nakit nisu vezivali samo za velike gradske centre.
Manji nalazi duž zemunske obale
Kasnoavarski predmeti poznati su i sa prostora Kapele, Goveđeg broda, nekadašnjeg Invalidskog kombinata i drugih tačaka zemunske obale. Među njima su liveni pojasni okovi, jezičci i nakit. Na pojedinim delovima pojasa pojavljuju se životinjske predstave, uključujući motive grifona.
Deo ovih predmeta mogao je poticati iz oštećenih grobova. Ipak, ne može se svaka grupa slučajnih nalaza pretvoriti u pouzdano određenu nekropolu, niti se njihov niz duž Dunava može bez dodatnih dokaza proglasiti neprekidnim sistemom avarskih vojnih postaja.
U okolini Batajnice ostaci groblja stradali su i prilikom izgradnje aerodroma. Malobrojni sačuvani nalazi ne omogućavaju podrobnu rekonstrukciju nekropole. Takva mesta podsećaju na praznine koje su nastale uništavanjem građe, a ne na odsustvo ranosrednjovekovnog stanovništva.
Kako se prepoznaje slovensko prisustvo
Slovenske zajednice u ranovizantijskim izvorima pojavljuju se pod različitim imenima, najčešće kao Sklavini i Anti. Njihovo kretanje i naseljavanje nisu bili jedinstven događaj sa jednom polaznom tačkom i tačno određenom godinom dolaska u svaki kraj.
Za Zemun i okolinu nema sačuvanog zapisa koji bi pouzdano saopštio kada je ovde podignuto prvo slovensko naselje. Arheolozi zato razmatraju oblike kuća, keramiku, način sahranjivanja i poređenja sa susednim oblastima.
Starija istraživanja pojedine fibule, uključujući nalaze iz Novih Banovaca, neposredno su označavala kao slovenske. Danas se više pažnje posvećuje okolnostima nalaza i mogućnosti da se isti predmet upotrebljavao u različitim zajednicama.
Nije sporno da su Sloveni imali važnu ulogu u ranosrednjovekovnom preoblikovanju ovog prostora. Sporno može biti koliko precizno njihov identitet i vreme doseljavanja možemo pripisati jednoj posudi, jednom nakitu ili jednom slabo istraženom grobu.
Boljevci: kuće, peć i tragovi svakodnevnog rada
Na višeslojnom lokalitetu Selo u Boljevcima tokom istraživanja osamdesetih godina XX veka otkriveni su ostaci dve oštećene zemunice i peći za pečenje hleba. Na osnovu keramike ovaj naseobinski sloj najčešće se povezuje sa VIII vekom i slovenskim stanovništvom.
Pored ručno izrađenih posuda, pominje se i keramika oblikovana na vitlu, ukrašena vodoravnim i talasastim linijama i ubodima. Pronađene su i koštane alatke.
Boljevci dopunjuju sliku koja bi bez naseobinskih ostataka previše zavisila od grobova i ratničke opreme. Ovde su sačuvani tragovi stanovanja i pripremanja hrane. Ipak, mali istraženi deo nije dovoljan za rekonstrukciju čitavog sela, broja kuća i stanovnika.
Potomci rimskih zarobljenika i seoba iz Srema prema jugu
Jednu od neobičnijih epizoda kasnog VII veka donose Čuda Svetog Dimitrija. U delu se govori o potomcima ljudi odvedenih sa rimskih područja, koji su pod avarskom vlašću živeli u široj oblasti povezanoj sa Sirmijumom.
Tokom više naraštaja njihova zajednica se menjala i povezivala sa okolnim stanovništvom. Pod vođom Kuberom, oko 680. godine, deo te grupe napustio je avarsku vlast i krenuo prema oblasti Soluna. U izvorima se za ovu zajednicu upotrebljava naziv Sermesijani, povezan sa Sirmijumom.
Priču ne treba pretvoriti u tvrdnju da su svi potomci Rimljana iz Srema istovremeno otišli na jug. Niti postoje dokazi da su učesnici poticali baš iz Taurunuma. Njena važnost je u nečemu drugom: pokazuje da su se pod avarskom vlašću održavala sećanja na poreklo, verske veze i mogućnost kolektivnog odlaska.
Seobe zato nisu imale samo smer od severa ka napuštenim rimskim oblastima. Uključivale su odvođenje zarobljenika, raseljavanje i povratke njihovih potomaka posle više decenija.
Porodice, društveni položaj i granice tumačenja
Grobni nalazi otkrivaju razlike u nošnji, opremi i pogrebnim postupcima. Bogat pojas ili oružje mogli su izražavati položaj pokojnika, ali broj priloga ne daje jednostavnu lestvicu bogatstva čitavog društva. Na sahranu su uticali i običaji, uzrast i odluke porodice.
Savremena istraživanja dopunjuju arheologiju analizama ljudskih ostataka i drevne DNK. Studija objavljena 2024. godine, zasnovana na četiri groblja avarskog vremena u današnjoj Mađarskoj, rekonstruisala je višegeneracijske porodične veze i pokazala značaj povezanosti po muškoj liniji i preseljavanja žena između zajednica.
Ti rezultati nisu genetičko istraživanje zemunskih grobova. Oni pokazuju kakva pitanja danas mogu da se postave, ali ne određuju unapred poreklo ljudi sahranjenih na Kamendinu ili Brdašici. Za takve zaključke potrebni su odgovarajući lokalni uzorci, dokumentacija i zajedničko tumačenje svih nalaza.
Kraj avarske moći i početak IX veka
Krajem VIII veka Avarski kaganat ušao je u teške sukobe sa Franačkom državom. Pohod Karla Velikog 791. godine i prodori tokom 795. i 796. znatno su oslabili avarsko političko središte. Unutrašnji sukobi dodatno su ubrzali rasipanje vlasti.
Posledice nisu bile iste u svim delovima nekadašnjeg kaganata. Franački uticaj bio je snažniji u njegovim zapadnim oblastima, dok se na istoku i jugoistoku oblikovala drugačija politička slika, u kojoj je tokom IX veka rastao i bugarski značaj.
Zbog toga nije opravdano bez posebnih dokaza predstaviti čitav Srem, a naročito zemunski kraj, kao jednako organizovanu franačku oblast sa pouzdano poznatim granicama i upravom.
Nalazi kasnoavarskog obeležja koji dosežu početak IX veka pokazuju da materijalne tradicije nisu nestale zajedno sa vrhovnom vlašću kagana. Stanovništvo je nastavilo da živi u promenjenim odnosima, dok su se stari politički nazivi postepeno gubili iz upotrebe.
Od Taurunuma prema srednjovekovnom Zemunu
Između rimskog Taurunuma i kasnijeg srednjovekovnog Zemuna nalazi se nekoliko vekova koje ne možemo prikazati kao uredan niz vladara i neprekinuto trajanje jednog grada. Nedostaju podaci o veličini naselja, položaju njegovih pojedinih delova i obimu promena kroz svaku generaciju.
Ono što poznajemo potiče iz različitih vrsta izvora. Pisci opisuju ratove i pregovore; groblja čuvaju tragove porodica i pogrebnih običaja; naselja otkrivaju stanovanje i proizvodnju. Novac, nakit i vojna oprema povezuju lokalni prostor sa znatno udaljenijim oblastima.
Zato grobovi iz Gradskog parka, Kormadin kod Jakova, batajnički šlem, pojas iz Zemun Polja i kuće u Boljevcima ne treba da ostanu samo usputne ilustracije velike evropske istorije. To su najkonkretniji oslonci za razumevanje ljudi koji su živeli na zemunskom prostoru i u njegovoj okolini dok su se menjali država, jezik vlasti i način života.
Njihovi nalazi ne daju odgovor na svako pitanje, ali jasno pokazuju da između antičkog i srednjovekovnog Zemuna nije praznina. Postoje različite zajednice, prekidi i ponovna naseljavanja, sačuvane veštine i novi običaji. Buduća istraživanja treba da razjasne njihove međusobne odnose, umesto da ih unapred uklope u jednu jednostavnu priču o nestanku jednih i dolasku drugih naroda.