Od ulaska nemačke vojske 12. aprila 1941. do oslobođenja 22. oktobra 1944, Zemun je bio važan vojni, industrijski i saobraćajni oslonac okupacionog sistema. Aerodrom, fabrike, železnica i prilazi Beogradu određivali su njegov strateški položaj. Za stanovnike su ratne godine značile gubitak prava, nestašice, prinudni rad, hapšenja, deportacije, otpor i razaranja iz vazduha.
Podela Jugoslavije ponovo je uspostavila granicu na Savi. Beograd se nalazio u nemački okupiranoj Srbiji, dok je Zemun uključen u Nezavisnu Državu Hrvatsku, uz posebno snažan nemački vojni, policijski i privredni uticaj. U gradskim ulicama, na aerodromu i u selima prema Savi delovale su različite ustanove istog okupacionog poretka, čija se nadležnost tokom rata menjala.
Ratna istorija ovog prostora obuhvata i uništenje zemunske jevrejske zajednice, progone Srba i Roma, rad ilegalnih organizacija, borbe u istočnom Sremu i logor na Beogradskom sajmištu. Pri tome treba razlikovati sam grad, njegovo šire zaleđe i logorski prostor. Zatočenici Sajmišta pristizali su iz mnogih krajeva; njegovo ime „Zemun“ ne znači da su svi bili Zemunci.
April 1941: uspostavljanje okupacione vlasti
Posle napada sila Osovine 6. aprila, odbrana Kraljevine Jugoslavije brzo se raspadala. Nemačke jedinice ušle su u Zemun 12. aprila 1941. Već narednog dana gradsko poglavarstvo preuzeo je dr Hans Mozer, istaknuti pripadnik lokalne nemačke zajednice.
Nova uprava pozivala je stanovnike da nastave rad, održavaju red i izvršavaju obaveze. Takva saopštenja nisu označavala povratak predratnom životu. Upravne ustanove sada su radile pod nadzorom okupatora, a položaj građana zavisio je od njihove nacionalnosti, porekla i političke procene koju su o njima donosile nove vlasti.
Promena se nije svodila na zamenu zastave ili gradskih činovnika. Zemun je izgubio položaj u zajedničkoj jugoslovenskoj državi i našao se u prostoru koji su nemačke ustanove i vlasti NDH uređivale prema svojim vojnim i političkim potrebama. Prelasci prema Beogradu, rad industrije i snabdevanje postali su pitanja okupacione kontrole.
Lokalne nacističke organizacije i pojedinci aktivno su učestvovali u tom sistemu. Njihovo delovanje mora se imenovati, ali se odgovornost ne može pripisivati svim stanovnicima nemačkog porekla samo na osnovu nacionalnosti.
Zašto je istočni Srem imao poseban položaj
Nemačke vlasti nisu odmah prepustile istočni Srem redovnoj upravi NDH. Područje istočno od linije Boljevci–Slankamen zadržale su kao zonu važnu za svoje interese u okupiranoj Srbiji. Zemunskim aerodromom, vazduhoplovnim pogonima, železnicom i poljoprivrednim zaleđem obezbeđivali su se poslovi koje je nemačka strana smatrala presudnim za funkcionisanje beogradskog okupacionog središta.
Predaja istočnog Srema vlastima NDH izvršena je 10. oktobra 1941. Zemun je uključen u Veliku župu Vuka, ali promena upravne pripadnosti nije uklonila nemačku vojnu i privrednu moć. Nemačke ustanove nastavile su da štite svoje interese, dok je lokalna nemačka narodna grupa zadržala povlašćen položaj.
Istraživanja nemačke okupacione uprave i istorije Srema pokazuju da je u Zemunu do kraja 1942. bilo i sedište štaba Franca Nojhauzena, nemačkog privrednog opunomoćenika u Srbiji. Taj podatak objašnjava zašto formalna granica na Savi nije značila i prekid nemačkog upravljanja poslovima na njenoj levoj obali.
Nemačka i ustaška vlast: različite ustanove, povezano delovanje
U okupiranom Zemunu istovremeno su delovali nemački vojni i policijski organi, ustanove NDH i lokalne upravne strukture. Njihovi interesi nisu uvek bili isti, ali su sve ove ustanove učestvovale u održavanju poretka zasnovanog na prinudi i diskriminaciji.
Zbog toga je neprecizno čitavo razdoblje opisati samo kao nemačku ili samo kao ustašku upravu. Još je manje opravdano iz teritorijalne pripadnosti izvoditi zaključak o tome ko je rukovodio svakom pojedinačnom ustanovom. Najvažniji primer predstavlja Sajmište, gde je nemačka bezbednosna policija upravljala logorom na području NDH.
Za stanovnika grada razlika između nadležnosti mogla je imati neposredne posledice: određivala je ko izdaje dozvolu, ko vrši pretres, kome se predaje uhapšeni i u koji zatvor ili logor odlazi. Predaja iz jedne službe drugoj nije značila izlazak iz sistema represije.
Sukobi i nadmetanja između nemačkih i ustaških činovnika zato ne menjaju činjenicu da je okupacioni poredak omogućavao njihovu saradnju u progonima i ratnoj eksploataciji.
Diskriminacija i položaj stanovništva
Ustaška politika prema Srbima, Jevrejima i Romima, zajedno sa nemačkim rasnim i bezbednosnim merama, pretvorila je poreklo i identitet u osnov za oduzimanje prava i progon. Jevreje i Rome vlasti su izdvajale na rasnoj osnovi, dok je srpsko stanovništvo bilo izloženo politici nacionalnog progona, nasilju i masovnim represalijama.
Politički protivnici, uključujući Hrvate i druge stanovnike koji su pomagali pokret otpora, takođe su hapšeni i ubijani. Policijski dosije nije morao da nastane zbog učešća u oružanoj akciji. Dovoljni su mogli biti sumnja u pomaganje ilegalaca, posedovanje letka, skrivanje progonjene osobe ili prijava doušnika.
Granice između onih koji su mogli da nastave posao i onih koji su ostajali bez egzistencije nisu bile iste kao pre rata. Oduzimanje imovine i zabrane rada pogađali su čitava domaćinstva. Deportacija jednog člana porodice otvarala je pitanje izdržavanja ostalih, dok je nestanak cele porodice omogućavao preuzimanje njenog stana, radnje i stvari.
Sačuvana dokumentacija zato ratne progone povezuje i sa promenama u svakodnevnom korišćenju gradskog prostora. Njihove posledice prevazilazile su mesta zatočenja i stratišta.
Fabrike i aerodrom u nemačkoj ratnoj privredi
Industrijski razvoj između dva rata učinio je Zemun posebno važnim okupatoru. Aerodrom i vazduhoplovna proizvodnja nisu bili sporedni objekti uz grad, već deo sistema održavanja letelica, dopremanja opreme i vojnog saobraćaja.
Prema dokumentaciji o fabrici „Ikarus“, nemačke snage preuzele su njene pogone 17. aprila 1941. Zaplenjene prototipove odnele su u Nemačku, dok su proizvodnju prilagodile ratnim potrebama. U fabrici su izrađivani delovi za lovačke avione Bf 109 i popravljane letelice. Pogon je uključen u nemačku proizvodnu mrežu povezanu i sa fabrikama u Austriji.
Radnik koji je ostao zaposlen u takvom preduzeću nije time automatski postajao dobrovoljni politički saradnik okupatora. Fabrika je mogla istovremeno da obezbeđuje porodični prihod, bude pod nemačkom kontrolom i služi kao mesto ilegalnog povezivanja zaposlenih.
Povezanost pogona sa ratnom privredom kasnije ih je učinila ciljevima savezničke avijacije. „Ikarus“ je pretrpeo razaranja u aprilu 1944, a rad je obnovljen početkom novembra, ubrzo posle oslobođenja Zemuna. Time je ista industrijska infrastruktura prešla iz okupacionog u novi vojni i privredni sistem.
Kretanje, posao i život pod nadzorom
Život u gradu sa velikim vojnim objektima zavisio je od kontrole kretanja. Radne propusnice, dozvole za putovanje i mogućnost prolaska kroz kontrolne tačke imali su vrednost koja je prevazilazila njihovu administrativnu namenu.
To se naročito vidi u dokumentaciji pokreta otpora. Ljudi zaposleni u važnim preduzećima koristili su dozvoljena putovanja kako bi održavali zabranjene veze. Drugi su pribavljali ili izrađivali lažne isprave. Razlika između svakodnevnog odlaska na posao i ilegalnog prenošenja poruke ponekad je postojala samo u tome šta je putnik nosio i kome je odlazio.
Iz tih primera ne proizlazi da je čitav grad bio organizovan u otpor. Stanovništvo je reagovalo različito: aktivnim učešćem, povremenom pomoći, povlačenjem iz javnog života ili saradnjom sa vlastima. Mogućnosti izbora dodatno su sužavali strah od hapšenja i potreba da se prehrani porodica.
Ratna svakodnevica zbog toga ne može da se rekonstruiše samo iz spiskova političkih organizacija. Potrebno je posmatrati i zaposlenje, porodične veze, mogućnost skrivanja i pristup dokumentima koji su dopuštali prolazak kroz kontrolisani prostor.
Deportacija zemunskih Jevreja 27. jula 1942.
Zemunska jevrejska zajednica imala je sopstvene verske, obrazovne i dobrotvorne ustanove. Njeni članovi bili su deo gradskih zanata, trgovine, stručnih zanimanja i društvenog života. Okupacija i rasni progon postepeno su uništavali uslove njenog opstanka.
Masovna deportacija iz Zemuna vezuje se za 27. jul 1942. Jevreji su odvedeni prema logorskom sistemu Jasenovac i Staroj Gradiški. Ovaj datum Jevrejska opština Zemun obeležava kao dan stradanja zajednice, koja u svojoj komemorativnoj evidenciji navodi 575 žrtava Holokausta.
Taj broj treba navoditi sa pripadnošću izvoru. Ne može se bez provere oduzeti od nekog predratnog broja stanovnika i tako izračunati broj preživelih. Popis zajednice, lista deportovanih i posleratni popis stradalih ne moraju obuhvatati iste osobe: tokom rata bilo je izbeglica, bekstava, preseljenja i promena mesta boravka.
Sudbina zemunskih Jevreja takođe nije istovetna sudbini jevrejskih zatočenika Sajmišta. Najveći deo ljudi dovedenih u taj logor tokom zime 1941/1942. poticao je iz nemački okupirane Srbije. Masovna deportacija iz samog Zemuna prema ustaškim logorima usledila je kasnije, kada je prva faza Sajmišta već bila završena.
Antun Benčević, Mira Cvijović i spasavanje Pavla Belaha
Publikacija Jevrejske opštine Zemun o Holokaustu i spasavanju progonjenih beleži mrežu pomoći u kojoj su učestvovali Antun, zvani Braca Benčević, Mira Cvijović, Evica Frlog i Mirjana Uglješić.
Benčević je živeo u Sinđelićevoj ulici 26a. Evica Frlog je preko rada u ustaškoj policiji saznala za pripremanu deportaciju i pribavila propusnice sa nemačkim pečatima. Mira ih je prenosila ugroženim ljudima.
Jedan od spasenih bio je Pavle Belah. Benčević mu je obezbedio ispravu na ime Hilko Hilić, a Mirjana Uglješić sklonila ga je u kuću u Nikolajevskoj ulici 5. Posle skrivanja uspeo je da ode u partizane. Njegovi roditelji i sestre bili su deportovani i nisu se vratili.
Antun Benčević i Mira Cvijović dobili su 1994. priznanje Pravednik među narodima. Ova istorija povezuje imena spasilaca sa konkretnim zemunskim adresama, dokumentima i putevima bekstva. Pomoć je zahtevala više uzastopnih koraka: blagovremenu vest, odgovarajuću ispravu, kuću u kojoj čovek može da ostane i vezu za odlazak iz grada.
Sajmište: nemački logor na teritoriji NDH
Predratni Beogradski sajam nalazio se na levoj obali Save, naspram Beograda. Posle podele Jugoslavije njegova teritorija pripala je NDH. Nemačke vlasti dobile su saglasnost da sajamske paviljone pretvore u logor kojim je rukovodila njihova bezbednosna policija iz Beograda.
Takav položaj objašnjava nazive Jevrejski logor Zemun i Prihvatni logor Zemun, odnosno Judenlager Semlin i Anhaltelager Semlin. Naziv označava administrativno-geografski okvir, a ne poreklo svih zatočenika.
U snabdevanju i poslovima povezanim sa logorom učestvovale su i ustanove iz okupiranog Beograda. To ne menja nemačko poreklo odluke o osnivanju i odgovornost nemačke policijske uprave za prvu i najveći deo druge faze njegovog rada.
Logor je bio blizu dva velika gradska prostora, ali je fizička blizina kuća, reke i saobraćajnica zatočenicima retko pružala mogućnost izlaska. Sajamske hale namenjene privrednim izložbama postale su prostor masovnog zatočenja, bez uslova potrebnih za boravak hiljada ljudi.
Jevrejski logor, od decembra 1941. do maja 1942.
Prvi jevrejski zatočenici ušli su u logor 8. decembra 1941. Među njima su preovlađivale žene, deca i stari, pošto su nemačke vlasti tokom prethodnih meseci već ubile veliki broj jevrejskih muškaraca u okupiranoj Srbiji.
Hladnoća, glad, prenatrpanost i bolesti odnosile su živote tokom zime. Paviljoni nisu bili opremljeni za takav smeštaj. Deca i iscrpljeni zatočenici posebno su teško podnosili nedostatak hrane, grejanja i odgovarajuće nege.
Tokom proleća 1942. nemačka policija koristila je kamion sa zatvorenim prostorom u koji su usmeravani izduvni gasovi. Vozilo je ostalo poznato kao „dušegupka“. Zatočenike su ubijali tokom prevoza, a tela odvozili u Jajince. U sprovođenju ovih transporta učestvovao je i komandant logora Herbert Andorfer.
Milan Koljanin procenio je da je u prvoj fazi Sajmišta bilo zatočeno približno 6.400 Jevreja. Gotovo svi su stradali. Pri opisivanju načina smrti treba razlikovati umrle tokom logorskog zatočenja od ljudi ubijenih gasnim kamionom. Prva faza logora završena je do 10. maja 1942, posle sprovedenog masovnog ubijanja preostalih jevrejskih zatočenika.
Četiri pisma Hilde Dajč
Među sačuvanim ličnim izvorima iz Jevrejskog logora nalaze se četiri pisma Hilde Dajč, devetnaestogodišnje beogradske studentkinje arhitekture. Ona je dobrovoljno otišla na Sajmište da radi kao bolničarka.
Prvo pismo napisala je 7. decembra 1941. prijateljici Nadi Novak, neposredno pre odlaska. Već 9. decembra obratila se Mirjani Petrović iz logora. Pisma su prenošena preko osoblja jevrejske bolnice koje je dolazilo na Sajmište. Sačuvana prepiska omogućava da se početna odluka da pomogne drugima prati zajedno sa iskustvom života u zatočenju.
Pisma nisu izveštaji uprave niti posleratno sećanje. Nastala su u vreme kada njihova autorka nije mogla znati kako će se njen život završiti. Upravo zbog toga imaju drugačiju dokumentarnu vrednost od naknadnih pregleda broja zatočenika i transporta.
Hilda je ubijena u proleće 1942, tokom uništavanja jevrejskih zatočenika. Tačan datum njene smrti nije pouzdano utvrđen. U istoriju zemunskog ratnog prostora ulazi kao Beograđanka zatočena na Sajmištu, a ne kao stanovnica predratnog Zemuna. Pripadnost mestu zatočenja i pripadnost gradskoj zajednici ovde se moraju razlikovati.
Romi u sistemu progona
Romi su bili izloženi rasnom progonu i u nemački okupiranoj Srbiji i na teritoriji NDH. Na Sajmištu je u početnoj fazi, uz Jevreje, bilo zatočeno približno šest stotina Roma, pretežno žena i dece.
Njihova sudbina nije bila potpuno ista kao sudbina jevrejskih zatočenika. Deo je pušten nakon dokazivanja stalnog prebivališta, u skladu sa odlukama nemačkih vlasti. U zatočenju je, prema istraživanju Milana Koljanina, umrlo 56 Roma. Oslobađanje jednog dela zatočenih ne umanjuje činjenicu da su prethodno zatvoreni na rasnoj osnovi i izloženi smrtonosnim uslovima.
U Sremu pod upravom NDH masovne deportacije Roma prema Jasenovcu sprovođene su tokom maja i juna 1942. To je zaseban tok progona, koji ne treba poistovećivati sa ranijim zatočenjem na Sajmištu.
Za utvrđivanje gubitaka pojedinih zemunskih i sremskih romskih porodica potrebni su poimenični podaci. Ukupan broj Roma dovedenih u određeni logor nije dovoljan da se izračuna broj stradalih stanovnika Zemuna ili njegovog sreza.
Prihvatni logor: civili, zarobljenici i prinudni radnici
Od maja 1942. Sajmište je dobilo drugačiju funkciju. Kao Prihvatni logor Zemun služilo je za zatočenje ljudi uhvaćenih u vojnim i policijskim operacijama, kao i za razvrstavanje i upućivanje zatočenika na prinudni rad.
Najbrojniji su bili Srbi sa teritorije NDH, naročito iz Bosne i Hrvatske. U logor su dovođeni i stanovnici drugih jugoslovenskih i balkanskih oblasti. Među njima su bili pripadnici pokreta otpora, ali i civili uhapšeni u masovnim operacijama. Nije opravdano sve zatočenike predstavljati kao zarobljene partizane.
Veliki transporti posle operacije na Kozari 1942. dodatno su pogoršali uslove. Glad, zarazne bolesti, iscrpljenost i nasilje izazivali su masovno umiranje. Radno sposobne ljude slali su dalje, između ostalog prema Nemačkoj i okupiranoj Norveškoj.
Naziv „prihvatni“ bio je deo administrativnog jezika logorskog sistema. Nije označavao ustanovu humanitarne zaštite, već mesto na kojem su zatočenici bili izloženi selekciji, prinudi i smrti.
Broj zatočenika i grobnice izvan logora
Prema istraživanjima koja objedinjuje Milan Koljanin, u drugoj fazi Sajmišta evidentirano je najmanje 31.972 zatočenika, od kojih je najmanje 10.636 stradalo. Ovi brojevi izražavaju domet dokumentovanog istraživanja, a ne tvrdnju da je identifikovana svaka osoba koja je prošla kroz logor.
Telo umrlog ili ubijenog zatočenika nije nužno ostajalo u granicama logorskog prostora. Za prvu fazu posebno je značajno stratište u Jajincima. Sa kasnijim logorskim stradanjem povezana su i mesta sahranjivanja na području Bežanije i Zemuna.
Zbog toga mesto grobnice, mesto zatočenja i prethodno prebivalište žrtve predstavljaju tri različita podatka. Osoba sahranjena u zemunskoj okolini mogla je poticati iz udaljenog bosanskog ili hrvatskog sela. Zemunski stanovnik mogao je biti ubijen i sahranjen u Jasenovcu, Mitrovici ili na nekom drugom mestu.
Ta razlika je neophodna pri sastavljanju lokalnih spiskova stradalih. Sabiranje svih logorskih žrtava i svih stanovnika grada ubijenih drugde dovelo bi do pogrešnih ukupnih brojeva, a ponekad i do višestrukog evidentiranja istog čoveka.
Organizovanje otpora u gradu
Komunistička partija Jugoslavije i Savez komunističke omladine Jugoslavije predstavljali su osnovu organizovanog partizanskog otpora u Zemunu. Ilegalne veze obnavljane su tokom 1941, pod pritiskom nemačkih i ustaških službi.
Rad u gradu obuhvatao je prenošenje vesti i letaka, prikupljanje pomoći, pronalaženje skloništa, povezivanje sa radnicima i organizovanje odlaska u partizanske jedinice. Sabotaža je bila samo jedan deo tog delovanja. Bez bezbedne kuće, dokumenta, hrane ili osobe koja poznaje prolaz prema selu, oružana akcija često nije mogla ni da se pripremi.
Industrijska preduzeća, železnica i gradske četvrti pružali su mrežu poznanstava, ali su istovremeno bili izloženi nadzoru. Hapšenje jednog člana moglo je ugroziti mnogo ljudi koji nisu poznavali celu organizaciju.
U zemunskoj istoriji otpora ostala su imena Lazara Mamuzića, Stevana Dukića, Jakuba Kuburovića i drugih stradalih učesnika. Njihove biografije treba posmatrati zajedno sa manje poznatim pomagačima, među kojima je bilo radnika, učenika, zanatlija i žena koje su održavale kurirske i porodične veze.
Bolnica kao mesto lečenja i spasavanja ilegalaca
Zemunska bolnica nastavila je rad tokom okupacije pod nazivom Opća bolnica sestara milosrdnica s pravom javnosti u Zemunu. Njena osnovna delatnost ostala je lečenje stanovništva, ali je policijski nadzor pratio pojedine uhapšene i povređene pacijente.
Prema monografiji „Beograd u ratu i revoluciji“, Milka Bobinac izvedena je iz Gradske bolnice 5. juna 1942. Akciju je pripremio Stevan Dukić. Posle izvlačenja skrivana je u Zemunu, između ostalog kod Save Mihića u Karamatinoj ulici. Dukić je uhapšen i stradao kasnije istog meseca.
U septembru je iz bolnice spasena i Emilija Jakšić, maturantkinja i aktivistkinja SKOJ-a. U akciji je učestvovala grupa zemunskih ilegalaca.
Ovi slučajevi pokazuju da bolnica nije bila izdvojena iz ratne stvarnosti. U njoj su se susretali obaveza lečenja, prisustvo policije i pokušaji izvlačenja progonjenih. Ipak, pomoć određenih zaposlenih ili saradnika ne znači da se čitava ustanova može opisati kao ilegalna organizacija; za svaku takvu tvrdnju potrebno je utvrditi konkretne učesnike i okolnosti.
Kurirski putevi kroz Bežaniju, Batajnicu i Jakovo
Veze između grada i partizanskih jedinica oslanjale su se na ljude koji su poznavali okolna sela i mogli da objasne svoje kretanje. U dokumentaciji su zabeleženi pravci Zemun–Bežanija–Surčinska pumpa–Jakovo, kao i izlazak preko Batajnice prema Belegišu, Vojki i Staroj Pazovi.
Među ljudima koji su održavali veze pominju se Dejan Gojković iz „Ikarusa“, Gojko Ratković i Elza Meterli. Na batajničkom pravcu oslonac su pružali Vasilije Ranković, zvani Bavo, i Đorđe Banjeglav, zvani Vitez.
Propusnice dobijene zbog zaposlenja korišćene su zajedno sa lažnim ispravama i unapred dogovorenim prihvatnim mestima. Kurir nije uvek prevozio oružje. Jednako važni mogli su biti poruka, adresa, sanitetski materijal ili dovođenje čoveka koji prvi put napušta grad.
Ovi pravci pokazuju kako su predratne veze Zemuna sa poljoprivrednim zaleđem dobile novu namenu. Selo, pumpa, radničko putovanje i poznanstvo u fabrici postajali su delovi mreže koja je zaobilazila zvanične kanale kretanja.
Tomićeva akcija i masovna hapšenja 1942.
Leti 1942. ustaške vlasti uputile su Viktora Tomića u Srem sa izuzetnim policijskim ovlašćenjima. Delovanje visokog policijskog povereništva i pokretnog prekog suda donelo je masovna hapšenja, mučenja, streljanja i deportacije.
Represija je posebno teško pogodila srpsko stanovništvo. Progon nije ostao ograničen na ljude za koje je utvrđeno učešće u otporu. Sumnja, prethodno uzeti taoci i pripadnost ciljanoj zajednici postajali su dovoljan osnov za zatvaranje i ubijanje. Udar je zahvatio i Zemunce osumnjičene za veze sa ilegalnim pokretom.
Monografija „Beograd u ratu i revoluciji“ opisuje dva talasa hapšenja u kojima je u ruke policije palo ukupno oko četiri stotine ljudi. Deo je ubijen, dok su drugi sprovedeni pred preki sud ili odvedeni u logore. Broj uhapšenih ne može se pretvoriti u broj pogubljenih bez pojedinačne provere njihove sudbine.
Regionalni podaci o žrtvama Tomićeve akcije obuhvataju čitav Srem. Oni pokazuju razmere operacije, ali nisu lokalni bilans Zemuna. Za istoriju grada najvažnije je povezivanje policijskih dokumenata, sudskih oglasa i poimeničnih podataka o stradalima.
Oglas o pogubljenju od 9. septembra 1942.
Među dokumentima koje je objavio Arhiv Vojvodine nalazi se oglas Visokog policijskog povereništva izdat u Sremskoj Mitrovici 9. septembra 1942. Navodi 41 osuđenu osobu iz više mesta i saopštava da su presude izvršene prethodnog dana.
Među Zemuncima su bili osamnaestogodišnji berberski pomoćnik Petar Marić, dvadesetogodišnji limarski pomoćnik Đuro Maronić, osamnaestogodišnja Ružica Skerlić i radnica Milica Dević, takođe stara osamnaest godina. Navedeni su i krojački pomoćnik Ismet Kulenović, student prava Dušan Mihajlović i radnica Olga Radmanović.
Oglas povezuje optužbe sa sastancima, lecima, davanjem priloga i pomaganjem ilegalnog pokreta. Njegov tekst potiče od ustanove koja je sprovodila represiju: dokazuje javno saopštenu osudu i pogubljenje, ali ne potvrđuje automatski svaku policijsku tvrdnju o ponašanju optuženih.
Uzrast i zanimanja stradalih pokazuju koliko je nasilje zahvatilo mlade ljude zaposlene u radionicama, učenice, radnice i studente. U lokalnoj istoriji njihova imena imaju veću dokumentarnu vrednost od neproverenog zbirnog broja.
Jakovo u izveštaju od 26. aprila 1943.
Izveštaj Sreskog komiteta KPJ za Zemun od 26. aprila 1943, objavljen u Zborniku dokumenata o Narodnooslobodilačkom ratu, opisuje represiju u selima jugoistočnog Srema.
Za Jakovo beleži da je početkom aprila uhapšeno oko devedeset ljudi, među kojima su bili starci, dečaci i žene. Prema istom izveštaju, tri osobe su ubijene, a ostali su odvedeni na Sajmište. Podatak treba čitati kao navod savremenog partijskog izveštaja, a ne kao konačno utvrđen poimenični spisak.
Dokument pominje i oduzimanje žita i stoke u Jakovu, Surčinu i Dobanovcima, kao i otpor pozivima na mobilizaciju. Time povezuje više oblika pritiska: vojnu obavezu, uzimanje hrane, hapšenje i logorsko zatočenje.
Za seosko domaćinstvo gubitak radno sposobnog člana i oduzimanje stoke ili žita bili su povezani udarci. Represija je menjala i mogućnost naredne setve, prehranjivanja dece i održavanja kuće. Zbog toga se rat u okolini Zemuna ne može prikazati samo kroz kretanje jedinica.
Žetva, vršalice i opštinske arhive kao ratni ciljevi
Nemački i ustaški izveštaji potvrđuju da se sukob u istočnom Sremu vodio i oko poljoprivredne proizvodnje. Žito je bilo potrebno za snabdevanje stanovništva i vojske, pa su otkup, rekvizicije i zaštita vršidbe dobili veliki značaj.
Izveštaj nemačke narodne grupe iz novembra 1942, koji obuhvata prethodne mesece, beleži napade na opštinske ustanove i vršalice. U Krnješevcima su u noći 18/19. jula uništeni opštinski spisi, dok je nekoliko dana kasnije napadnuta opštinska kancelarija u Ugrinovcima. Pominju se i akcije kod Dobanovačkog zabrana i Progara.
Takvi dokumenti otkrivaju ciljeve koji se ne vide u opštoj formulaciji „partizanske borbe“: evidencije stanovništva, opštinski novac, poljoprivredne mašine i zalihe. Uništavanje žita moglo je da oteža okupatorsko snabdevanje, ali je predstavljalo i gubitak hrane i rada uloženog u proizvodnju.
Podatke okupacionih izveštaja potrebno je čitati kritički, naročito kada opisuju protivnika i njegove namere. Njihova vrednost je u datumima, mestima i zabeleženim poremećajima koje zatim treba porediti sa drugim izvorima.
Saobraćajnice i protivpartizanske operacije
Putevi i pruge povezivali su Zemun sa unutrašnjošću Srema, ali su istovremeno omogućavali prebacivanje okupacionih snaga. Telefonske i telegrafske veze bile su potrebne policijskim postajama, železnici i vojnim komandama.
Dokumentacija iz 1943. beleži minske napade na vozila, prekide veza i oštećenja infrastrukture na pravcima oko Surčina, Bečmena, Petrovčića i Batajnice. Odgovor su bile vojne i policijske operacije, pretresi, hapšenja i odvođenje stanovništva. U njima se često nije razlikovalo neposredno učešće u borbi od sumnje da selo snabdeva ili skriva partizane.
Posavski partizanski odred bio je jedan od organizovanih oslonaca otpora u ovom delu Srema. Razvoj pokreta pratile su reorganizacije, povezivanje manjih jedinica i odlazak boraca u veće formacije.
Tokom proleća i leta 1944. nastavljene su velike operacije u jugoistočnom Sremu. Za stanovništvo ravničarskih sela to je značilo povremeno zatvaranje izlaza, otežano snabdevanje i opasnost pri svakom većem pokretu trupa.
Geografija ovog rata razlikovala se od slike borbe u planinama. Kanali, šumarci, njive, rečni prilazi i seoska dvorišta određivali su mogućnost prikrivanja. Blizina Zemuna i Beograda povećavala je značaj prostora, ali je donosila i gust raspored neprijateljskih posada i komunikacija.
Savezničko bombardovanje u aprilu 1944.
Vazdušni napadi na beogradsko-zemunsko područje imali su za cilj nemačke saobraćajne, vojne i industrijske objekte. Aerodrom, železnica, mostovi i fabrike nalazili su se u neposrednoj blizini naseljenih delova, pa su napadi donosili i teška civilna stradanja.
Posebno razorna bila su bombardovanja 16. i 17. aprila 1944. Zemun je 17. aprila pretrpeo razaranja stambenih i javnih zgrada. Dokumentacija o „Ikarusu“ potvrđuje stradanje fabrike u aprilskim napadima, dok fotografije porušenih gradskih objekata pokazuju da šteta nije ostala ograničena na vojne ciljeve.
Prema podacima koje prenosi Jevrejska opština Zemun, u napadu 17. aprila oštećena je i sefardska sinagoga. Srušena je 1947. godine. Ratno oštećenje i posleratno uklanjanje nisu isti događaj, pa ih treba odvojeno navoditi.
Utvrđivanje ukupnog broja poginulih zahteva razlikovanje Zemuna od Beograda, stanovnika od vojnika i logoraša, kao i pojedinačnih napada od zbirnog bilansa. Bez te podele jedan broj lako počinje da označava više različitih događaja.
Pogodak u Sajmište 17. aprila
U bombardovanju 17. aprila 1944. direktno je pogođen treći paviljon Sajmišta. Tada je još radio Prihvatni logor, a ne Jevrejski logor iz zime 1941/1942.
Istraživanja zasnovana na fotografijama napada i iskazima preživelih navode različite procene, približno od osamdeset do dve stotine poginulih. Logorski lekar Dragomir Stevanović opisao je veliki broj mrtvih i ranjenih i gotovo nemoguće uslove za pružanje pomoći.
Fotografija američke 301. bombarderske grupe omogućava poređenje pogođenog prostora sa železničkim i mostovskim ciljevima u okolini. Takva građa ne potvrđuje tvrdnju da su zatočenici namerno izabrani kao meta.
Nedostatak dokaza o namernom gađanju logora ne umanjuje posledice bombardovanja. Ljudi koji su već bili izloženi gladi, bolesti i nasilju stradali su u paviljonu iz kojeg nisu mogli slobodno da se udalje. Za tačan bilans potrebno je porediti logorske evidencije i različite iskaze, umesto da se jedna procena pretvori u nesporan ukupan broj.
Promena uprave i zatvaranje logora 1944.
Logorska uprava menjala se tokom završne ratne godine. Dana 17. maja 1944. nemačka strana predala je neposredno upravljanje ustaškoj policiji. Nemački uticaj i interesi time nisu u potpunosti prestali, ali je promena neposredne nadležnosti važna za određivanje odgovornosti u poslednjoj fazi.
Prihvatni logor zatvoren je krajem jula 1944. Preostali zatočenici bili su premeštani ili puštani, u okviru rasformiranja dotadašnjeg logorskog sistema na tom mestu.
Zato nije tačno govoriti da su jedinice koje su oslobodile Zemun u oktobru zatekle Sajmište u istom obliku i sa istim zatočenicima kao prethodne zime ili proleća. Oslobođenje teritorije i prestanak rada logora vremenski su odvojeni događaji.
Ta hronologija ne prekida njegovu vezu sa zemunskom ratnom istorijom. Transporti iz okolnih sela, prinudni rad, sahranjivanje umrlih i blizina gradskih saobraćajnica povezivali su Sajmište sa Zemunom tokom većeg dela okupacije.
Od oslobođenja Beograda do prelaska Save
Oslobođenje Beograda 20. oktobra 1944. nije istog dana završilo borbe za Zemun. Nemačke jedinice pokušavale su da zadrže sremske prilaze i obezbede povlačenje prema zapadu.
Prelaz preko sačuvanog mosta na Savi omogućio je nastavak napredovanja. U spasavanju mosta učestvovali su beogradski učitelj Miladin Zarić i sovjetski vojnici koji su uklanjali opasnost od eksploziva. Zarićeva uloga zabeležena je već u ratnoj i neposredno posleratnoj javnosti, a nije nastala isključivo kao mnogo kasnija gradska priča.
Na sremsku stranu prelazili su delovi 13. proleterske brigade „Rade Končar“ i sovjetske 73. gardijske streljačke divizije. Šesta lička proleterska divizija delovala je prema aerodromu i Bežanijskoj kosi. Napredovanje prema Zemunu zato nije bilo jedan neprekinuti ulazak, već nastavak borbe kroz više povezanih pravaca.
Nemačka odbrana koristila je saobraćajne i izgrađene položaje, nastojeći da uspori napadače. Između beogradskog oslobođenja i ulaska u Zemun protekla su još dva dana borbi.
Borbe 21. oktobra: stanica i prilazi gradu
Operativni dnevnik 1. proleterske divizije pruža neposredan podatak o borbama 21. oktobra. Beleži da je 13. brigada, zajedno sa Crvenom armijom, napadala Zemun i nailazila na snažan otpor. Jedinice su doprle do železničke stanice i periferije grada.
Pri čitanju ovih izveštaja potrebno je imati pred očima tadašnju kartu. Stara zemunska železnička stanica nalazila se bliže Dunavu i istorijskom gradskom jezgru. Nije reč o položaju današnje železničke stanice Zemun.
Borbe za pristupne objekte, prugu i naseljene delove nastavljene su tokom dana i noći. Ratni dnevnik ne opisuje praznu varoš u koju se ušlo bez otpora, već napredovanje posle borbe i povlačenja protivničkih jedinica.
Dokumentovana imena jedinica i njihov raspored važniji su za razumevanje događaja od kasnijih pojednostavljenih formulacija u kojima se čitava operacija svodi na jednu jedinicu, jednog komandanta ili jedan trenutak.
22. oktobar 1944: oslobođenje Zemuna
U nastavku operativnog dnevnika, pod 22. oktobrom, zabeležen je ulazak 13. proleterske brigade u Zemun posle prethodnih dnevnih i noćnih borbi. Nemačke snage povlačile su se prema Rumi, a deo protivničkog ljudstva ostao je zarobljen. Brigada je zadržana u gradu kao posada.
Ovaj zapis, zajedno sa sovjetskom i jugoslovenskom operativnom građom, potvrđuje 22. oktobar kao datum oslobođenja Zemuna. U borbama su učestvovale snage Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije i Crvene armije.
Završetkom okupacije prestao je rad dotadašnjeg represivnog aparata u gradu, ali bezbednost i snabdevanje nisu mogli odmah biti uređeni. Oštećeni objekti, vojni transporti, ranjenici i blizina novih borbenih položaja određivali su prve nedelje posle oslobođenja.
Za gradske porodice događaj je imao različite posledice. Neki su dočekali povratak članova iz ilegalnosti i jedinica, dok su drugi tek pokušavali da saznaju šta se dogodilo ljudima odvedenim tokom prethodnih godina. Vojni datum završetka okupacije nije bio i datum dobijanja svih odgovora o nestalima.
Bolnički grad u pozadini Sremskog fronta
Posle oslobođenja Zemunska bolnica uključena je u vojni sanitetski sistem. Prema istraživanju njene istorije, u oslobođenom gradu radila je kao vojna bolnica, uz angažovanje zemunskih i beogradskih lekara.
Broj ranjenika zahtevao je dodatni prostor. Za lečenje su korišćeni Osnovna škola „Svetozar Miletić“, zgrada Poljoprivredno-šumarskog fakulteta i deo zgrade Komande vazduhoplovstva. Najsloženiji operativni zahvati obavljani su i u fakultetskom objektu.
Time je nastavak rata neposredno promenio namenu ustanova izgrađenih za obrazovanje i vojnu administraciju. Zemun je postao važna bolnička pozadina borbi u Sremu, koje su trajale sve do proboja fronta 12. aprila 1945. Dopremanje ranjenika, smeštaj, operacije i nega predstavljali su svakodnevne gradske poslove, iako okupacionih jedinica više nije bilo.
Bolnica je vraćena civilnoj nameni 1. oktobra 1945. Taj datum pokazuje da se ratna funkcija ustanove nastavila znatno posle oslobođenja grada i završetka glavnih borbi na jugoslovenskom prostoru. Istorija Zemuna 1944. zato se ne završava svečanim ulaskom vojske, već obuhvata i dug rad na lečenju i oporavku.
Nova uprava i početak obnove
U oslobođenom Zemunu uspostavljena je vojna Komanda mesta, a za civilne poslove oblikovani su novi organi vlasti. Prema lokalnoj hronici Miroslava Trudića, privremeni Narodnooslobodilački odbor izabran je 26. oktobra 1944, sa krojačem Ljubomirom Milovanovićem na čelu.
Pored njega, u pregledu se navode trgovac Ivan Jeremić, moler Petar Šikić i metalac Mihailo Radotić. Njihova zanimanja ukazuju na društveno poreklo ljudi koji su preuzimali poslove nove gradske uprave, ali sastav jednog odbora nije dovoljan da se izvede potpuna slika političkog učešća stanovništva.
Obnova se odvijala uz neposredne vojne potrebe. Trebalo je osposobljavati radne prostore, urediti snabdevanje i omogućiti funkcionisanje ustanova. Predratni upravni sistem nije obnovljen: narodnooslobodilački odbori postajali su osnova nove vlasti.
Promena političkog poretka i popravka razorenog grada bile su povezane, ali nisu predstavljale isti proces. Jedna se odnosila na to ko odlučuje i upravlja, druga na mogućnost da stanovnici dobiju stan, posao, hranu i zdravstvenu zaštitu.
Odlazak nemačkog stanovništva i posleratna represija
Završnicu rata pratile su evakuacije i bekstvo velikog dela nemačkog stanovništva iz jugoslovenskih oblasti. Te promene zahvatile su i Zemun, čiji je predratni društveni sastav već bio teško narušen progonima i ratnim gubicima.
Istraživanja posleratnog položaja jugoslovenskih Nemaca dokumentuju interniranje, oduzimanje imovine i druga represivna postupanja. Njima su bili pogođeni i civili, uključujući žene i decu, a pripadnost nacionalnoj zajednici često je postajala osnov za kolektivno kažnjavanje.
Ovaj širi kontekst ne pruža sam po sebi tačan broj zemunskih interniraca ili umrlih. Lokalni bilans zahteva zasebnu proveru poimenične dokumentacije.
Potrebno je istovremeno utvrđivati učešće konkretnih pojedinaca i organizacija u nacističkom sistemu i stradanje ljudi koji nisu imali takvu odgovornost. Priznavanje posleratnih nepravdi ne menja karakter nemačke okupacije i ustaških zločina, kao što ti zločini ne opravdavaju kažnjavanje svakog čoveka nemačkog porekla. Obe teme pripadaju istoriji promena koje su rat i njegov završetak doneli Zemunu.
Imena, mesta i granice ratnih bilansa
Istorija Zemuna od 1941. do 1944. može se pratiti kroz mesta koja su imala različite uloge: „Ikarus“ kao preuzeti industrijski pogon, bolnicu kao ustanovu lečenja i izvlačenja progonjenih, kuće u Sinđelićevoj i Nikolajevskoj kao skloništa, železničku stanicu kao borbeni položaj i Sajmište kao logor masovnog stradanja.
Za potpuno razumevanje ljudskih gubitaka potrebno je odvojiti stanovnike grada od stanovnika sreza, civilne žrtve od vojnih gubitaka, kao i mesto smrti od mesta prebivališta. Broj uhapšenih nije broj ubijenih. Zbir zatočenika jednog logora nije zbir žrtava lokalne zajednice. Ni jedna osoba koja se pojavljuje u više evidencija ne sme biti prebrojana više puta.
Takva provera ne umanjuje razmere nasilja. Ona omogućava da imena, porodične veze i okolnosti stradanja budu pouzdanije utvrđeni. Oglas prekog suda, logorski spisak, pismo iz zatočenja i vojni dnevnik odgovaraju na različita pitanja i tek zajedno grade potpuniju istoriju.
Zemun je 22. oktobra 1944. izašao iz okupacije sa teško oštećenom privredom i duboko promenjenim stanovništvom. Obnova zgrada i preduzeća nije mogla da nadoknadi nestanak porodica i gotovo potpuno uništenje jevrejske zajednice. Istorija tog razdoblja ostaje vezana za konkretne ljude: one koje su vlasti progonile, one koji su im pomagali, učesnike otpora, civilne žrtve i vojnike koji su se borili za grad.