Kada se u drugoj polovini XVIII veka iz Beograda prelazilo preko Save i ulazilo u Zemun, nije se prelazila samo reka. Prelazila se granica dva carstva, dva politička sveta i dva velika trgovačka prostora. Sa jedne strane bilo je Osmansko carstvo, sa druge Habzburška monarhija, a između njih Zemun – pogranična varoš koja je upravo zahvaljujući svom položaju počela da raste brže nego ikada ranije.
Kroz grad su prolazili trgovci, zanatlije, putnici i doseljenici iz različitih krajeva Balkana. Među njima je nastala i snažna grčka zajednica. Zemun je ležao na važnom pravcu koji je preko Balkana povezivao Carigrad i Solun sa srednjom Evropom i Bečom, a posle Beogradskog mira 1739. godine, kada se granica između Habzburške monarhije i Osmanskog carstva učvrstila na Savi i Dunavu, njegov trgovački i strateški značaj naglo je porastao. Istoričar Ioannis A. Papadrianos opisuje zemunsku grčku koloniju kao jednu od najrazvijenijih na severozapadu Balkana. Na njenom vrhuncu, krajem XVIII veka, brojala je više od hiljadu ljudi u gradu od približno devet hiljada stanovnika – otprilike svakog devetog stanovnika Zemuna.
Grčki i cincarski trgovci već su imali veze duboko unutar Osmanskog carstva, a Zemun im je omogućavao da robu, novac, pisma i informacije dalje usmeravaju ka habzburškim i srednjoevropskim tržištima. Zbog toga njihov trag u gradu nije ostao samo u trgovačkim knjigama. Ušli su u njegov crkveni, školski i kulturni život i postali deo građanskog sloja bez kojeg se Zemun XVIII veka teško može razumeti.
Ali njihova priča nije bila samo priča o trgovini.
Ista crkva, dva jezika
Najraniji poznati tragovi zajedničkog crkvenog života Srba i Grka vode u 1740. godinu. Tada se pominje mala drvena pravoslavna crkva na mestu na kojem će kasnije biti podignuta Nikolajevska crkva. Uz nju su zabeležena dvojica sveštenika – Moschos i Theodoros Stergiadis. Grčki im je bio maternji jezik, ali su poznavali i slovenski, pa su mogli da služe vernicima na oba jezika. Ne znamo tačno kojim se nedeljama i praznicima tada služilo na grčkom, a kojim na slovenskom, ali je dvojezičnost očigledno već bila deo života zemunske pravoslavne zajednice.
Godine 1745. Srbi, Grci i ostali pravoslavni stanovnici Zemuna dobili su od austrijskih vlasti dozvolu za podizanje nove crkve. Gradnja je trajala do 1752. godine, kada je osvećena Nikolajevska crkva.
U početku nije imala zvonik. Njen ikonostas oslikao je 1762. godine Dimitrije Bačević, jedan od značajnih slikara srpskog baroka. To je detalj koji dodatno pokazuje da je zemunska pravoslavna zajednica već sredinom XVIII veka gradila ne samo versko nego i značajno umetničko središte.
Do 1769. godine pravoslavni stanovnici Zemuna nisu imali ni svog posebnog predstavnika pri crkvenim vlastima u Sremskim Karlovcima, već su delegata delili sa susednom Bežanijom. Te godine Srbi, Grci i ostali pravoslavci Zemuna dobili su sopstvenog predstavnika. Bio je to Marko Nikolić, koji je tokom više godina obavljao i dužnost zemunskog gradonačelnika.
Kako je zajednica rasla, jedna crkva više nije bila dovoljna.
Dana 10. decembra 1776. godine osmorica pravoslavnih građana izašla su pred zemunsko Gradsko veće i ponudila da se odreknu svojih kuća kako bi na njihovom mestu mogla da bude podignuta druga pravoslavna crkva. Vlasti su zahtev razmotrile, a 1777. godine dale dozvolu za gradnju.
Tako je nastala Bogorodičina crkva, Hram Rođenja Presvete Bogorodice, završena 1780. godine. Ovaj podatak je naročito zanimljiv zato što dokumentacija Zemunske magistrature izričito potvrđuje početak gradnje 1777, dok su Petar Marković, a za njim i Dušan Popović, navodili 1774. godinu. Dakle, ovde arhivski dokument omogućava da se jedna dugo ponavljana datacija ispravi.
Dvanaest Srba, šest Grka i jedan dogovor
Najvažniji trenutak u uređenju zajedničkog crkvenog života došao je 1794. godine. Na predlog karlovačkog mitropolita Stefana Stratimirovića formiran je odbor od dvanaest srpskih i šest grčkih građana Zemuna, zadužen da u ime pravoslavne zajednice uređuje crkvena i prosvetna pitanja.
Dogovoreno je i kako će izgledati bogosluženje.
Na grčkom se služilo svake druge nedelje, kao i na velike praznike, među kojima izvor izričito navodi Dimitrijevdan, Uskrs, Pedesetnicu i drugi dan Božića. Nije, dakle, bila reč o povremenoj službi namenjenoj nekolicini putnika ili trgovaca, već o uređenom pravu velike i stalne gradske zajednice.
Čak je i raspored vernika u crkvi imao svoje pravilo.
Grci su stajali na desnoj, a Srbi na levoj strani.
Iz desne pevnice čulo se „Kyrie eleison“, iz leve „Gospodi pomiluj“.
Ista molitva, ista vera i isti hram – dva jezika.
Još upečatljivije je koliko je takva praksa dugo trajala. Bogosluženje na grčkom jeziku u Zemunu nastavilo se sve do pred Prvi svetski rat.
To je jedan od najživljih dokaza koliko je nekadašnji Zemun bio složen grad. Ne treba, međutim, idealizovati odnose i zamišljati da među zajednicama nikada nije bilo nesporazuma. Sama potreba da se njihovi odnosi precizno uređuju pokazuje da su postojala pitanja koja je trebalo rešavati. Važno je nešto drugo: rešenje nije bilo potpuno razdvajanje, već dogovor o zajedničkom prostoru.
Škola u kojoj se učilo jedanaest meseci godišnje
Saradnja Srba i Grka možda se još jasnije vidi u obrazovanju.
Pre nego što je grčka zajednica dobila svoju školu, imućnije grčke porodice angažovale su privatne učitelje, dok su druga deca pohađala zajedničku pravoslavnu školu. Ona nije bila isključivo „srpska“ škola, kako je ponekad kasnije predstavljana, već ustanova pravoslavne zajednice namenjena deci različitog porekla.
Škola je postojala od 1745. godine u posebnoj zgradi u dvorištu Nikolajevske crkve, a crkvena zajednica snosila je troškove njenog održavanja.
Dokument koji je Zemunsko gradsko veće 3. oktobra 1770. poslalo Dvorskom ratnom savetu u Beču pruža gotovo neverovatno precizan pogled u jednu zemunsku učionicu XVIII veka.
Te godine škola je imala 110 učenika. Roditelji su obezbeđivali knjige. Nastava je trajala od sedam do jedanaest pre podne, a zatim od jedan do četiri posle podne. Učenici su imali dva slobodna popodneva nedeljno.
Školska godina trajala je od 12. oktobra do 12. septembra.
Jedanaest meseci škole – i samo mesec dana raspusta.
Do 1782. godine broj učenika popeo se na 200. Nastava se tada odvijala u tri prostorije zgrade podignute uz Bogorodičinu crkvu.
Takvi podaci menjaju sliku Zemuna XVIII veka. Pred nama više nije samo pogranična varoš puna kola, lađa, magacina i trgovaca, već grad sa ozbiljno organizovanim obrazovanjem u kojem su stotine dece svakodnevno provodile sate u učionicama.
Bukvar iz Venecije za zemunsku decu
Grčka zajednica vrlo brzo je shvatila da njenoj deci za život i posao u Zemunu nije dovoljan samo grčki.
Privatni učitelji podučavali su ih i srpskom odnosno slovenskom jeziku, a 1770. godine zemunski Grci otišli su još dalje: finansirali su štampanje posebnog školskog priručnika u Veneciji, sa grčkim i slovenskim slovima, kako bi deca lakše učila slovenski jezik.
Jedna knjiga tako povezuje Zemun sa Venecijom, grčki sa slovenskim, trgovinu sa školstvom.
Taj naizgled mali podatak govori mnogo više nego što izgleda. Zemun krajem XVIII veka nije bio periferija sveta. Bio je čvorište kroz koje nisu prolazili samo ljudi i roba nego i knjige, jezici, obrazovanje i ideje.
Dimitrije Darvar – dečak iz Zemuna koji je postao evropski učenjak
Među privatnim učiteljima grčke dece posebno mesto zauzima Dimitrios Nikolaou Darvaris, u srpskoj sredini poznat kao Dimitrije Nikolajević Darvar.
Rođen je 13/24. avgusta 1757. godine u Klisuri u Makedoniji, kao jedno od petoro dece Nikole i Oktavije Darvar. Sa svega dvanaest godina, 1769., došao je sa bratom Jovanom u Zemun, gde je njihov otac već od sredine XVIII veka držao trgovinu.
U Zemunu je počeo da uči nemački, srpski i druge slovenske jezike i pohađao je gradske nemačke i slovenske škole. Njegov učitelj slovenskog jezika bio je Timotej Jovanović. Znanje je od 1771. do 1773. usavršavao u latinsko-slovenskoj školi u Rumi, zatim je učio u Novom Sadu i Bukureštu, a školovanje završio u Haleu i Lajpcigu, gde je studirao filologiju i filozofiju.
Posle studija vratio se u Zemun. Starija literatura početak njegovog nastavničkog rada smeštala je u 1791, ali Papadrianos na osnovu drugih izvora njegovo privatno podučavanje grčke dece u Zemunu datira već u 1785. godinu. Njegovi učenici kasnije su i sami postajali učitelji grčke dece u dijaspori.
Darvar nije ostao samo nastavnik. Postao je jedan od važnih mostova između grčke i srpske kulture.
Godine 1786. u Beču je objavio Blagonravije, pedagoško-moralno delo prevedeno sa grčkog na slovenski za potrebe slavenosrpske omladine. Kasnije je prevodio antičke autore, među njima Kebesa i Epikteta, na slavenosrpski jezik. Posebno je zanimljivo da je predgovor jednom od tih izdanja datirao upravo u Zemunu, 15. juna 1799. godine.
Darvar je tokom života objavio 37 dela, od kojih je 26 bilo uglavnom originalnih, dok je ostalo činilo više prevoda između grčkog, ruskog, slovenskog i nemačkog. Umro je u Beču 1823. godine, a testamentom je naredio da njegove knjige budu deljene školama širom Habzburške monarhije.
Njegova veza sa Zemunom zato nije fusnota u biografiji jednog grčkog učenjaka. Upravo je ovde kao dete počeo da ulazi u slovenski jezički i kulturni svet iz kojeg će kasnije nastati važan deo njegovog književnog rada.
Teodor Toša Apostolović – trgovac, fabrikant i ktitor
Druga ličnost pokazuje kako je grčko-balkanska zajednica ostavljala trag ne samo u knjigama već i u prostoru grada.
Teodor Apostolović, odnosno Theodore Apostolou, u Papadrianosovom radu naveden je kao grčki doseljenik poreklom iz Soluna. Bio je proizvođač sapuna, imućan građanin Zemuna i čovek dovoljno uticajan da sopstvenim novcem podiže verske objekte.
Godine 1786. dobio je od austrijskih vlasti dozvolu da o svom trošku u zemunskom Kontumacu sagradi pravoslavnu kapelu posvećenu Arhangelima.
Kapela nije ostala samo građevina. Imala je sopstvenog đakona, kome je Apostolović davao 120 forinti godišnje.
Njegovo poreklo treba opisivati oprezno. U različitim izvorima pojavljuju se različita određenja – od grčkog porekla do cincarskog i šireg južnobalkanskog kruga. To nije neobično za XVIII vek, kada se današnje nacionalne kategorije ne mogu jednostavno preslikati na identitete trgovaca i pravoslavnog stanovništva Osmanskog i Habzburškog prostora.
Jedno je, međutim, ostalo neupitno: njegovo ime nadživelo je vekove.
Tošin bunar.
Grčka škola i kraj jednog veka
Godine 1794. zemunska grčka zajednica konačno je organizovala i sopstvenu školu. Do tada su grčka deca učila kod privatnih učitelja ili u zajedničkoj pravoslavnoj školi.
Grčka škola postaće važna obrazovna ustanova i njena istorija nastaviće se duboko u XIX vek. Pohađaće je čak i deca koja nisu bila grčkog porekla.
Do kraja XVIII veka grčka zajednica u Zemunu zato više nije predstavljala samo grupu trgovaca koja se doselila zbog dobrog geografskog položaja grada.
Imala je svoje učitelje i školu, finansirala knjige, učestvovala u podizanju crkava, stvarala dobrotvore i učenjake, održavala veze sa Venecijom, Bečom i drugim evropskim centrima i zajedno sa Srbima uređivala pravoslavne ustanove grada.
Na pijacama starog Zemuna susretali su se Istok i Zapad. U njegovim učionicama grčko dete učilo je srpski, dok je srpska kulturna sredina primala knjige i prevode grčkih učenjaka. U istom hramu Grci su stajali desno, Srbi levo; sa jedne strane čulo se „Kyrie eleison“, sa druge „Gospodi pomiluj“.
Granica koja je na karti razdvajala dva carstva u svakodnevnom životu Zemuna proizvodila je nešto sasvim drugo – susret jezika, ljudi, robe, knjiga i kultura.
Upravo zahvaljujući takvim zajednicama Zemun je krajem XVIII veka prestajao da bude samo granična stanica.
Postajao je grad između svetova.
A među onima koji su taj grad stvarali, Grci su ostavili trag mnogo dublji nego što je danas na prvi pogled vidljivo.